Uitgelicht

De moderne orang-oetan zit op Tinder

Touchscreen gemonteerd in een nagemaakte boom. Twee jeugdige orang-oetanmannetjes doen hier een geheugentest, in Zoo Atlanta. Credit: Julia Butler (8 augustus 2013)

In Apenheul wordt momenteel gebouwd aan een stevige tablet, zodat orang-oetans uit het park kunnen tinderen. Voor dit project werkt het park samen met de Universiteit van Leiden.

Voordat deze Tinder app wordt gelanceerd, is vooronderzoek noodzakelijk en participeren apen in psychologische testmethoden. Wanneer zij al swipend foto’s en filmpjes kunnen bekijken van de andere sekse, kan er in de toekomst worden onderzocht of er sprake is van een sterke voorkeur.

Het is te hopen dat het project bij kan dragen tot vruchtbare dierentuindates. Om dit doel te benadrukken is de naam van het project omgedoopt tot ‘Orangutan Partner Preferences’. Zo zou de Tinder app misschien de doorslag kunnen geven wanneer meerdere opties zich aandienen: Zullen we die stoere orang-oetanman uit Berlijn laten komen, of tóch die knapperd uit Barcelona?

Volgens gedragspsychologe Mariska Kret bestaan er wel aannames over de aantrekkingskracht van orang-oetans, maar zijn deze nog niet systematisch onderzocht. Kret coördineert het Tinderonderzoek vanuit de Universiteit van Leiden en is optimistisch over het idee om mensapen uit dierentuinen keuzes voor te leggen. De toegang tot touchscreens juicht zij toe. Daarbij verwijst ze naar Amerikaanse en Aziatische dierentuinen, waarin apen al jarenlang mogelijkheden krijgen om te experimenteren met digitale teken-, muziek- en spelprogramma’s. “De apen vinden het leuk om te doen en gaan uit zichzelf achter een tablet zitten. Ik zie het als een vorm van verrijking”, aldus Kret.

High-tech orang-oetan in Amerikaanse dierentuin. Credit: Smithsonian National Zoo/Flickr

De Amerikaanse dierentuin Milwaukee County Zoo werkt sinds 2011 al met iPads voor orang-oetans. Zo keek het 31-jarige vrouwtje M.J. graag naar beelden van zichzelf en van het mannetje Tom. Daarnaast hield ze van tv-series als ‘Mr. Rogers’ Neighborhood’. Tom was dol op het programma ‘Joy of Painting’. Zwaaiend met een stok in de lucht probeerde hij instructies van Bob Ross op te volgen. Daarnaast waardeerde hij muziek van Vivaldi en Mozart; zij hield meer van jazz.[1]

Hoewel het kunnen uitkiezen van een tv-programma onbeperkt lijkt, biedt een dierenpark minder vrijheid als het aankomt op het kiezen van een partner. Het besluit om koppels samen te brengen, hangt in eerste instantie af van genetische variatie; het streven om de populatie zo gezond mogelijk te houden. Eenvoudig gezegd moeten apenstelletjes zo weinig mogelijk familiebanden met elkaar hebben voor een zo sterk mogelijk nageslacht.

Om de voortplanting in goede banen te leiden, zijn internationale fokprogramma’s opgericht en ligt het eindbesluit bij de coördinator. De directie van een dierentuin heeft daarom weinig te zeggen over de samenstelling van een liefdeskoppel.

Ook de afstand tussen dierentuinen kan een rol spelen om tot de meest praktische partnerkeuze te komen, want vervoer is ingewikkeld en duur: Een orang-oetan uit Singapore kan geen Economy Class ticket kopen voor een passagiersvliegtuig. En wanneer apen elkaar eindelijk ontmoeten in een dierentuin, wordt het spannend of zij daadwerkelijk ‘all the way zullen gaan’ zodat er negen maanden later een kleintje verschijnt. Het Tinderproject zou bij dit laatste obstakel kunnen helpen.

Coördinator Kret: “Je zou de apen twee foto’s kunnen tonen van man A. en man B. Als ze op een foto klikken krijgen ze een filmpje te zien van deze orang-oetan. Een vraag zou kunnen zijn welke man ze uitkiezen en hoelang ze willen kijken naar het filmpje. Daarnaast behoort het gebruik van Skype ook tot de mogelijkheden.”  

De verwachting is dat over vier jaar een proefschrift zal verschijnen over dit project, dat wordt uitgewerkt door gedragspsycholoog Tom Roth. Hij is begonnen met psychologische testmethoden bij orang-oetans, die zich richten op aandacht, geheugen en voorkeuren. Mogelijk werkt hij in de toekomst ook met geur en geluid, waarbij geur is over te brengen via dekens.

Op de langere termijn zouden er fysiologische metingen aan het onderzoek toegevoegd kunnen worden. Thermische camera’s, hartmetingen en huidgeleidingstechnieken behoren tot de mogelijkheden die non-invasief worden toegepast, zodat het de apen niet hindert. In de tussentijd zijn wij uiteraard ontzettend nieuwsgierig naar het lopende proces en toekomstige Tinderkoppels.

Orang-oetanman met wangplaten in Colchester Zoo, England. Credit: Kevin Law from Los Angeles (12 mei 2005)

Wangplaten

Dat de roodharige apen voorkeuren kunnen hebben die sterker zijn dan tralies, kwam vorig jaar aan het licht in het Zwitserse Basel. De elfjarige aap Maja deelde haar verblijf met de veertienjarige Budi, maar was zwanger geworden van de achttienjarige Vendel uit een naastgelegen verblijf. De apen werden gescheiden door een hekwerk en konden dus alleen door dit hek contact hebben gehad. Op de website van de Zwitserse dierentuin staat als verklaring dat Vendel onweerstaanbaar is voor iedere orang-oetanvrouw. Van de drie orang-oetanmannen in de dierentuin is hij een erg dominante man met opvallende wangplaten. De standaard procedure om een DNA-test uit te voeren, wees uit dat Vendel de vader was van het pasgeboren apenmeisje Padma.[2]

Het bestuderen van het effect van wangplaten is waar het Tinder onderzoek in Nederland mee is gestart, omdat hier al sterke aannames over bestaan. Orang-oetan mannen met hoge niveaus testosteron ontwikkelen de grootste wangplaten en zouden volgens observaties het meest in trek zijn bij vrouwen. Maar of de vrouwen letterlijk bezwijken voor wangplaten is daarmee nog niet bewezen.

Bronnen:

1. Milwaukee County Zoo, iPad Enrichment, < http://www.milwaukeezoo.org/conservation/ipad.php >
2. Zoo Basel, A surprising paternity test result, Zoo Basel, 31 Januari 2019. < http://www.zoobasel.ch/en/aktuell/detail.php?NEWSID=1180 >

Emotionele dieren in de industrie: Wat nu!?

Primatoloog Frans de Waal laat niets heel van de mythe dat dieren uitsluitend handelen vanuit hun instinct: Dieren zijn gevoelige wezens met emoties en geen voorgeprogrammeerde automaten. In een uitverkochte zaal van Burgers’ Zoo hield hij op 19 juni een lezing over zijn bestseller ‘Mama’s laatste omhelzing’.

Waarom lijkt de boodschap van De Waal zo’n doorbraak te zijn? Iedere hondenbezitter zal toch weten dat haar vierpotige familielid net als andere gezinsleden emoties ervaart, gevoelig is en een eigen karakter heeft?  De presentatie van De Waal over dit onderwerp werd aangekondigd door zijn vroegere professor Jan van Hooff. Met trots vertelde primatoloog Van Hooff dat zijn oud-leerling een pionier is in onderzoek naar harmonieuze dierenrelaties. Hij verklaarde dat dit een omslag teweeg heeft gebracht in ons denken over diergedrag.

Na de lezing stonden bezoekers in de rij voor een handtekening van Frans de Waal.

Van Hooff, zelf te bewonderen in een YouTube video waarin hij emotioneel afscheid neemt van de stervende chimpansee Mama, verscheen op 23 mei samen met De Waal in de talkshow van Jeroen Pauw.  Hierin werd geconstateerd dat dieren net als mensen door een heftig rouwproces kunnen gaan. Er werd een fragment vertoond van een moederchimpansee die 21 dagen lang haar dode baby met zich meedroeg omdat ze geen afscheid kon nemen. Pas toen het lijkje duidelijk in staat van ontbinding verkeerde, werd het afscheid definitief.

Vleesindustrie

Jeroen Pauw noemde de veeteelt, waarin levende jonge dieren worden weggenomen bij hun moeder vandaan: ,,Zou emotie ook hier een rol kunnen spelen?’’ ,,Absoluut, zei De Waal, het is helemaal niet beperkt tot apen of je hond thuis. Het geldt ook voor de varkens en de koeien. Ik vind dat we onze houding tegenover de intensieve veehouderij moeten veranderen. Al het onderzoek wat we nu doen naar emotie en intelligentie van dieren heeft consequenties.’’

In een tijd waarin de verontwaardiging en boosheid toeneemt over het lot van miljoenen dieren in de vleesindustrie, is de belangstelling voor het boek ‘Mama’s laatste omhelzing’ misschien wel begrijpelijk. Naast confronterende woorden over onze vleescultuur, biedt het voornamelijk vermakelijke anekdotes die de mens evengoed van z’n voetstuk stoot.    

Frans de Waal laat overeenkomsten zien.

Neurowetenschap

Wat is de overeenkomst tussen een hond die zijn voedselbak hoort rammelen en een zakenman die een bonus in het vooruitzicht wordt gesteld?  Er is geen beter meetbaar antwoord dan dat hetzelfde hersendeel, de nucleus caudatus, in beide gevallen oplicht. Het kost wat moeite om een hond te trainen om stil te kunnen liggen in een hersenscanner, maar het is duidelijk dat de moderne neurowetenschap mensen en de dieren steeds dichter bij elkaar brengt en een scherp dualisme uitsluit. Toch is het juist de moderne wetenschap die dit dualisme zonder bewijs decennialang in stand hield.

Zelfs in de 21e eeuw werd psychobioloog en neurowetenschapper Jaak Panksepp (1942-2017) bespot toen hij beweerde dat ratten net als mensen kunnen lachen. Hij constateerde dat ratten het fijn vinden om gekieteld te worden door menselijke vingers en zelfs terugkomen voor meer. Hierbij laten de ratten piepjes horen, veelal buiten het menselijke gehoor, en maken zij kleine dartelende bewegingen. Deze vreugdesprongetjes zijn volgens De Waal typerend voor alle spelende zoogdieren en horen bij spelgedrag.

Maar ook angst is waar te nemen bij knaagdieren. Samengeknepen ogen, opgezette wangen en platte oren laten dit zien. Verdwijnt deze angst, dan staan de oortjes ontspannen en kleuren ze roze. Onderzoek wijst uit dat een rat liever bij een afbeelding zit van een ontspannen soortgenoot dan een afbeelding van een rat met een gepijnigd gezichtje, wat aangeeft dat zij zich bewust zijn van elkaars gemoedstoestand. De Waal heeft aangetoond dat woelmuisjes elkaar al vlooiend kunnen troosten.

Knaagdieren worden vaak gebruikt in de neurowetenschap, omdat ze met hun kleine lijfjes makkelijk in een hersenscanner geplaatst kunnen worden. Zo zijn er behandelingen van fobieën bij mensen ontwikkeld dankzij onderzoek naar de amygdala van ratten.  Dit zijn twee amandelvormige hersengebiedjes die betrokken zijn bij de opslag van informatie met betrekking tot emotionele gebeurtenissen.

Dierproeven

Maar hoe denkt De Waal zelf over de ethiek van dierproeven? Deze vraag werd na afloop van zijn presentatie gesteld vanuit het publiek. De Waal: ,,Ik heb mijn hele leven gewerkt op primatencentra, maar ik vind dat ze het niet altijd goed doen. Zelf werk ik op een veldstation waar makaken en chimpansees in groepen leven in de buitenlucht. Jammer genoeg zijn er heel veel plekken waar apen eenzaam in hokjes zitten en daar ben ik fel tegen gekant. Tegenwoordig worden er in de Verenigde Staten geen chimpansees meer gebruikt voor invasieve biomedische procedures. Makaken worden echter nog volop gebruikt voor biomedisch onderzoek, net als in Nederland. Ik ben van mening dat er op een andere manier gewerkt moet worden. Je hoeft ze niet in een stoel te zetten met elektrodes in de hersenen en het is nergens voor nodig om ze te isoleren. Het kan allemaal verkleind worden met implantaties bij apen die vrij in groepsverband leven. Daarnaast moeten we de proeven meer gaan beperken. Maar je kunt het niet zomaar afschaffen, omdat er niet altijd alternatieven bestaan.’’ De Waal noemt de ontwikkeling van ebola- en zika vaccinaties als voorbeeld, omdat het anders nooit zo snel succesvol op de markt kon worden gebracht en er mensenlevens op het spel stonden.

Er zaten geen makaken in de zaal die hiertegen konden protesteren. Toch weten we van apen dat ongelijke behandeling gevoelig ligt. Het kapucijnaapje dat beloond werd met een komkommer in plaats van een druif ging helemaal door het lint. De mensen in de zaal moesten hartelijk lachen om dit experiment dat tijdens de lezing werd vertoond op groot scherm. Wellicht begrijpen wij maar al te goed hoe het aapje zich voelde.

Orang-oetans gaan wild bij opening Apenheul

Op vrijdag 29 maart ging Apenheul voor het eerst open en waren de orang-oetans te zien in hun binnenverblijf. Zij konden niet naar buiten, omdat het water rondom hun eilandjes nog te laag stond om bezoekers bij ze vandaan te houden (of andersom😉).   

Twee orang-oetanmoeders met ieder een eigen apenkind, waren wild aan het spelen. Met elkaar, met eigen jong én met het jong van de ander!

Heerlijk spelen!

Zoals bovenstaande foto op de achtergrond laat zien, werd de 9-jarige zoon van moeder Wattana apart gezet. Hij was te wild geworden. Beteuterd keek hij toe vanachter een glas. Zijn naam is Kawan en altijd dol op spelen. In onderstaand filmpje zie je Kawan naar het raam toelopen om te kijken naar zijn speelkameraden. Deze semi-solitaire apen houden wel degelijk van gezelschap en een dolletje.

Lekker slingeren: Voorbeeld doet volgen!

Het enthousiasme zit duidelijk in de familie: Moeder Wattana en haar jongste zoontje Baju doen niets liever dan wild met elkaar over de vloer rollen.

Maar Kawan begint een leeftijd te naderen waarop een mannetjesorang-oetan van nature zijn moeder verlaat en een nieuw leven start. Als ik hem zie met zijn arm om zijn moeders nek, merk ik dat ik er treurig van word. Met mijn mensenverstand zie ik deze apen zo graag voor altijd bij elkaar.

Apenheul-bioloog Thomas Bionda bevestigt dat Kawan in de nabije toekomst zijn moeder en broertje zal verlaten. Hij legt uit dat hij als adolescent soms de baas probeert te spelen over zijn moeder en dat de relatie op den duur onhoudbaar zal zijn.  Of zo’n scheiding een schok teweegbrengt bij mensapen, durft hij niet vast te stellen. Bij uit elkaar gaande mensapen in het verleden vonden er qua gedrag nooit opmerkelijke veranderingen plaats. Ook het eetgedrag bleef bij deze apen onveranderd: een belangrijke indicator.

Ik ben benieuwd hoe lang Kawan nog te zien zal zijn in Apenheul. In Europa wordt het voortplantingsprogramma van orang-oetans gecoördineerd vanuit de dierentuin in Münster. Apenheul zal dus weinig te zeggen hebben over de dierentuin waar Kawan zijn eerste date zal hebben. 

Vanaf 6 april is Apenheul iedere dag geopend en moet je maar eens opletten of je moeder Wattana ziet spelen. Soms gaat ze wild met de touwen, maar meestal zoekt ze het gezelschap op van een andere aap.   De orang-oetans vermaken zich prima met speelgoed en de touwen, maar een beetje technologie wekt natuurlijk ook nieuwsgierigheid.

Avondlezing over aapjes in Burgers’ Zoo was succes.

Een mooiere weg naar het conferentiecentrum van Burgers’ Zoo is ondenkbaar: De kas Burgers’ Bush leidt er met kronkelweggetjes naartoe. Hier vliegen vleermuizen vrij rond en kruipen reptielen over de groene rotsen.

Burgers’ Bush overdag (2018)
Burgers’ Bush in de avond (2018)

Maar als je tijdens een lezing op de voorste rij wilt zitten, kun je beter bijtijds doorlopen naar de zaalingang. Op het moment dat er een medewerker met dienblad bij de entree gaat staan, is het signaal gegeven en stormt iedereen met grote passen naar binnen, ongeacht leeftijd.

Afgelopen woensdag zat de zaal vol toen er een lezing werd gehouden over doodshoofdaapjes. Deze grappige diertjes komen binnen korte tijd naar Burgers’ Zoo en krijgen hier een gloednieuw verblijf.

Twee medewerkers van Apenheul waren op deze avond uitgenodigd om te spreken. Zij vertelden enthousiast over de brutale doodshoofdaapjes in hun eigen park, waar er meer dan honderd van loslopen. De aapjes planten zich goed voort; medewerkers sluiten weddenschappen af over de datum waarop een jong ter wereld komt. Baby’s zijn groot in verhouding met hun moeder. Zo kunnen zij zich direct stevig vastklemmen op haar rug.

Wilma Oosterwijk (links) en Ingrid Schouw (rechts) vertellen over doodshoofdaapjes in Apenheul

Apencrash

Omdat de piepjonge aapjes de wereld willen verkennen en moeders graag genieten van hun me-time, belanden de jonge aapjes vanaf twee maanden oud nog wel eens in apencrèches tussen het struikgewas, waar ze met elkaar kunnen springen en klauteren. Een apentante houdt gewoonlijk een oogje in het zeil. Deze oppas kan niet voorkomen dat de aapjes nog wel eens van de boomtakken afrollen en met hun kin op de grond belanden. Daar treffen de verzorgers van Apenheul nog wel eens flinke bulten aan. Vandaar dat de apencrèche ook wel apencrash wordt genoemd.

Veluws’ Madagaskar

Na de pauze vertelde ontwerper Stef van Campen over de nieuwe verblijven die gebouwd worden in Burgers’ Zoo. De doodshoofdaapjes vormen samen met neusberen een eigen ‘Zuid-Amerikaans jungledorpje’, maar dan wel met bomen en planten die goed gedijen in Nederland.

Ook de maki’s krijgen een nieuw verblijf, evenals de stokstaartjes en pinguïns. Van Campen liet zien wat voor uitdaging het is om bezoekers van de Veluwe in de Madagaskar sferen van de maki’s te slingeren. Het is nog even wachten, maar spoedig kunnen bezoekers met eigen ogen het eindresultaat bewonderen.

Presentatie van Stef van Campen
Maki’s in Apenheul (2018)

The modern orangutan uses Tinder

Typical toys for ape enclosures in European zoos are not that innovative: they consist of ropes for climbing and wafer-thin wood strips where they can wrap themselves in, so that they can hide. Tumbling around in this yellow soft mass of ribbons, they seem to enjoy the simple way of life. Should they ask for more?

It’s a well-known fact that great apes get along well with computers when they get the chance. But it seems to be nonexistent on the priority list of the zoos in Europe. Maybe this is changing, starting with an initiative in the Netherlands, where a robust tablet is being built at Apenheul. The strong exterior of the tablet protects the technology inside against the wild antics of the apes!

What will their reaction be, when they finally get the opportunity to play with an app akin to Tinder, which is currently being developed specifically for orangutans? Preliminary research is required before the app is launched.

In Zoo Atlanta is een touchscreen gemonteerd in een nagemaakte grote boom. Fotocredits: Julia Butler (8 augustus 2013)
Two juvenile male orangutans take a memory test using a touchscreen embedded in a faux tree. Credit: Julia Butler  (August 8, 2013)

In Apenheul orangutans participate in psychological testing to find methods of measuring their emotions and preferences. These findings can be useful when the apes are swiping photos and videos of the opposite sex.

The researchers are hoping that the project can contribute to fertile zoo dates. To emphasize this goal, the name of the project has been renamed ‘Orangutan Partner Preferences’.

For example, the ‘Tinder’ app might be decisive when several options present themselves: Shall we welcome that big tough orangutan man from Berlin, or can we expect the handsome ape man from Barcelona to be more successful with this ape lady?

Behavioral psychologist Mariska Kret coordinates this research from the University of Leiden and is optimistic about the idea to submit choices to great apes. She welcomes access to touch screens, referring to American and Asian zoos where apes have years of experience playing computer games. Whether it’s drawing, puzzling or making digital music. ‘The apes are using it voluntary and enjoying it. I see it as a form of enrichment’, Kret says.

High tech orangutan in American zoo. Credit: Smithsonian NationalZoo / Flickr

The orangutans of American Milwaukee County Zoo are playing with iPads since 2011. The 31-year-old female M.J. favored images of herself and loved pictures of Tom, a male orangutan at the same zoo. She was also enthusiastic about the television series of Mr. Rogers’ Neighborhood. Tom loved the program Joy of Painting. Waving a stick in the air, he tried to follow Bob Ross’ instructions. He appreciated music from Vivaldi and Mozart, she was fond of jazz. [1]

Although the choices for television programmes are almost limitless, a zoo doesn’t have many options for choosing a real mate. The decision to bring couples together depends initially on genetic variation; a tactic to keep the population as healthy as possible. Simply put, ape couples should have as few family ties as possible for the strongest possible offspring. To steer propagation in the right direction, international breeding programs have been established and the final decision lies with the coordinator. Therefore, the management of a zoo has little to say about the composition of a love couple.

The distance between zoos can also play a role in making the most practical choice for a partner, because transport is complicated and expensive. An orangutan from Singapore cannot simply buy an Economy Class ticket for a passenger plane. When the apes finally do meet in an enclosure, it’s still unsure if they go ‘all the way’, so that a little one might appear nine months later. The ‘Tinder’ project could help with this last obstacle.

According to Kret, there are assumptions about the attractiveness of orangutans, but they have not yet been systematically investigated. Kret: ‘You could show a female orangutan two photos, male A. and male B. If they click on a photo, they will see a video of that orangutan. It will be interesting to see which man they will choose and how long they want to watch the video. In addition, the use of Skype is also possible.’

A published dissertation on this subject is expected within four years, being worked out by behavioral psychologist Tom Roth. He started with psychological testing methods with orangutans, which focus on attention, memory and preferences. He may also work with odors and sounds in the future, whereby odor can be transferred via blankets.

In the long term, physiological measurements could be added to the study. Thermal cameras, heart and skin measurements are amongst the possibilities that can be applied non-invasive, so that it doesn’t hinder the apes.

Cheek plates

That the red-haired apes can have preferences stronger than bars, was revealed last year in Basel, Switzerland. The eleven-year-old orangutan Maja shared her stay with fourteen-year-old Budi. But she became pregnant with eighteen-year-old Vendel from a neighboring residence. The apes were separated by a fence and could only have had contact through the fence. The Swiss Zoo website states that Vendel is irresistible to every orangutan female. Of the three orangutan men in the zoo, he is very dominant with striking cheek plates. The standard procedure of taking a DNA test, revealed to everyone’s surprise that Vendel was the father of the newborn girl Padma, instead of Budi. [2]

Studying the effect of cheek plates is how the ‘Tinder’ study in the Netherlands started out with, because there are strong assumptions about this. Orangutan men with high levels of testosterone develop the largest cheek plates and are said to be the most popular amongst females. But it is not yet proven whether the women literally succumb to cheek plates. In addition to findings like these, we are very curious about the first ‘Tinder’ couples in the future.

Sources: 1. Milwaukee County Zoo, iPad Enrichment, <www.milwaukeezoo.org/conservation/ipad.php> 2. Zoo Basel, A surprising paternity test result, Zoo Basel, 31 January 2019. <www.zoobasel.ch/en/aktuell/detail.php?NEWSID=1180>

Leven tussen orang-oetans sinds 1971

In 1971 vertrok de jonge Canadese Biruté Galdikas naar het regenwoud van Borneo om wilde orang-oetans te bestuderen. De documentaire Born to be wild (2011) laat zien dat zij decennia later nog altijd verknocht is aan deze plaats en vrienden voor het leven heeft gemaakt.
Zo komt er op klaarlichte dag een volwassen Borneose orang-oetanvrouw bij haar buurten. De aap gaat ontspannen op haar veranda zitten en samen eten ze van een bord spaghetti. Tegenwoordig is Biruté nog steeds actief in het regenwoud, onder andere als reisgids voor (kleinschalig) ecotoerisme. Haar thuis is een veilige haven waar apen komen en gaan en gewend zijn aan menselijk gezelschap.

Wanneer je Birutés boek Reflections of Eden leest, is het plaatje van een Italiaans diner met een aapvriendin beter te begrijpen. Als student kon Biruté er alleen maar van dromen om orang-oetans van een afstand te bestuderen. Maar eenmaal in Borneo, kwamen de apen steeds dichterbij. Laten we eens bekijken hoe haar verhaal begon in 1971.

Camp Leaky

Aan het begin van haar avontuur werd Biruté Galdikas vergezeld door haar toenmalige echtgenoot Rod Brindamour en vijf Indonesische begeleiders. Op de eerste dag voeren zij per boot het dichte oerwoud in. Die nacht sliepen zij in een hut, gebouwd door handhouthakkers die deze plaats een jaar eerder hadden verlaten. Hier vestigde Biruté haar studieplek en noemde het ‘Camp Leakey’. Een nieuwe primitieve manier van leven diende zich aan. Zonder elektriciteit of andere luxe moesten ze zien te overleven in een vochtig klimaat waar malaria en andere gevaren op de loer lagen. Maar ze waren jong en voelden zich sterk.

In het begin moesten ze geduld hebben. Op zeldzame momenten zagen Biruté en Rod de orang-oetans in de hoogtes van de bomen. Maar de apen slingerden altijd gauw weer uit het zicht. Pas na een paar maanden was het stel in staat om een orang-oetanvrouw te volgen. Zij zagen dat de aap een oranje pluizige bol meedroeg op haar schouders, wat een babyaapje bleek te zijn. Biruté noemde de moeder Beth en de kleine jongen Bert. Ze bedacht zich dat de moederorang-oetan haar waarschijnlijk al weken aan het observeren was, alvorens ze zich had laten zien. Je kunt jezelf afvragen wie het onderzoek hier nu eigenlijk aan het leiden was. Was het de orang-oetan of de mens? Biruté omschreef de situatie als volgt:

Nadat ze ons langer dan een minuut aandachtig had aangekeken, begon Beth een nestje te bouwen door takken om te buigen in een cirkelvormig platform, en dit vervolgens te bedekken met met een kussen van takken met bladeren. Vanuit haar nest liet ze kuspiepend geluid horen en schudde ze takken naar ons. Af en toe stopte ze om een nieuwe tak in haar nest om te kunnen buigen. Nog geen kwartier later verliet ze haar dagnest en bewoog ze langzaam door de bomen. Ze bleef kuspiepen met haar mond… Beth voedde zich die dag met vijf verschillende bomen en combineerde fruit met schors. Haar kind, Bert, werd meegenomen op haar schouders. Zijn armen waren om haar hals gewikkeld als een sjaal, nooit haar lichaam verlatend. Het is duidelijk dat onze aanwezigheid Beth irriteerde, maar ze liet ons haar routine niet onderbreken. Uiteindelijk bouwde ze een nachtnest in de top van een boom en ging slapen. Ik was dolgelukkig: Voor het eerst had ik een wilde orang-oetan een hele dag gevolgd. [1]

Na de ontmoeting met de aapmoeder en zoon, waren Biruté en Rod opeens in staat om regelmatig orang-oetans te volgen. Terwijl ze door het regenwoud slenterden, regende het soms takken, fruit, schillen, schors en urine vanuit het hoge bladerdak. Het leek erop dat de apen ervoor gekozen hadden om zichzelf niet meer te verbergen. Meestal splitsten Biruté en Rod zich overdag op, met het doel om zoveel mogelijk data te verzamelen.

Moeder Wattana en Zoon Kawan, in Apenheul, 23 oktober 2018 Credits: Irene van der Eijk

Zwart hoofdstuk

Het boek geeft een volledig zicht over belangrijke inzichten die Biruté had opgedaan op het eiland dat zij ooit omschreef als het paradijs van Eden. Maar helaas bereikte haar avontuur een zwart hoofdstuk toen ze zag hoe een moederorang-oetan en haar twee zoons omkwamen van de honger. Biruté en Rod kozen ervoor om niet in te grijpen en zagen hoe de apen langzaam aan het aftakelen waren. Maar het incident maakte hen van meet af aan van streek en ze hadden spijt van de keuze die ze hadden gemaakt.

Biruté was ervan overtuigd dat deze tragedie voorkomen had kunnen worden als het regenwoud niet steeds gekapt werd. Vanaf dit trieste moment beloofde ze zichzelf dat ze de apen actief zou helpen wanneer zij in nood verkeerden, omdat zij op onnatuurlijke wijze beroofd werden van hun leefgebied. Het maakte Rod meer vastbesloten om het oerwoud zo goed mogelijk te beschermen.

Het paar leek niet bang om achter de houthakkers aan te gaan. Met hun optreden wonnen zij respect van de lokale bevolking. Niet vanwege hun inzet voor het milieu, maar door het tonen van ruggengraat en het gebruik van hun kennis van de wet tijdens discussies. Het tonen van kracht was heel belangrijk in een cultuur waarin het leven niet als vanzelfsprekend werd gezien. Wanneer een persoon uit een gemeenschap plotseling stierf, hadden dorpsgenoten soms geen idee wat hiervan de oorzaak was en dit schiep veel onzekerheid. Door een tekort aan vitaminerijke voeding en een gebrek aan medische hulp konden ziektes al gauw bedreigend zijn.

Vernietiging van het regenwoud

Het tropische regenwoud van Borneo was in de jaren vijftig vrijwel onaangetast gebleven. Dit veranderde in de jaren zestig, kort voordat Biruté arriveerde. Door houtkap en extra infrastructuur werden de voorheen ontoegankelijke plaatsen geopend zodat dieren zich minder goed konden verbergen. Burité verklaarde:

Toen ik in 1971 naar Borneo ging, had ik nooit gedacht aan de massale vernietiging van tropisch regenwoud of aan de slachting van duizenden orang-oetans in de decennia die volgden. Ik geloofde dat mensen de gevangen orang-oetans van hun natuurlijke rechten hadden beroofd en daarom hadden mensen de plicht hen te redden en te beschermen. [2]

Naarmate haar onderzoek vorderde, raakten steeds meer mensen betrokken bij de projecten van Camp Leakey. Biruté kreeg hulp van de lokale bevolking en van studenten uit het buitenland die overkwamen om data te verzamelen en veldervaring op te doen.

Trimates

Biruté Galdikas was de derde pionierster en vrouwelijke onderzoeker om apen in het wild te bestuderen, onder supervisie van de bekende paleo-antropoloog Louis Leakey. Samen met Jane Goodall, die sinds 1960 groepen wilde chimpansees in Tanzania volgde, en Dian Fossey, die sinds 1966 berggorilla’s in Rwanda bestudeerde, stonden de drie vrouwen bekend als de ‘Trimates’. Hoewel zij het veld werden ingestuurd om data te verzamelen, groeiden zij uit tot beschermers van de natuur en voorvechters van het voortbestaan van de apen.

Kleine Indah in Apenheul, 24 oktober 2018. Credits: Irene van der Eijk

Moederschap

Toen Biruté aankwam op Borneo raakte ze onmiddellijk betrokken bij de redding en rehabilitatie van orang-oetans in het wild die door de mens waren gevangengenomen. Orang-oetanbaby’s werden weggehaald bij hun vermoordde moeders om ze als huisdier te houden of om ze te verkopen aan circussen, laboratoria en zelfs aan dierentuinen.

Wanneer een weesje door Rod en Biruté werd bevrijd, moest Biruté zelf uitvinden wat ermee te doen. Idealiter nam een orang-oetanvrouwtje uit het wild de taak op zich om een aapje te adopteren. Maar als deze niet beschikbaar was, moest Biruté het balletje oranje pluis zelf opvoeden en voorbereiden op een leven in het wild. Zonder moeder zouden deze arme primaten zeker sterven.

Ik voelde mij vereerd om een moeder te zijn voor Akmad, Sobiarso en Sugito. Het voelde als de rol waarvoor ik was geboren. In het midden van het bos, in een kleine hut zonder elektriciteit of comfort van beschaving, bracht ik mijn wakkere uren door met moederen. [3]

Biruté vertelt hoe het moederschap nog intenser werd toen Sugito, ongeveer zes weken na zijn aankomst, haar duim ontdekte. Omdat het dezelfde grootte had als de tepel van een zogende orang-oetanvrouw, vertoonden alle kleine aapjes enige interesse. Maar Sugito kon er niet genoeg van krijgen en Biruté vergeleek zijn gewoonte met die van een kettingroker. Als ze hem de duim zou ontzeggen, brak de hel los. Ze ontdekte al snel dat het gemakkelijker was om hem op verzoek de duim te geven dan om te proberen het te rantsoeneren. Toen ze zijn ‘fopspeen’ onthield, begon Sugito hysterisch te gillen terwijl hij elk voorwerp binnen bereik vernietigde.

Hoewel gewone orang-oetanmoeders hun zuigelingen op aanvraag laten zuigen, was Biruté niet gebouwd voor deze taak. Haar duimen deden zo ontzettend pijn dat ze het vaak wilde uitschreeuwen als Sugito zoog. Het optreden als pleegmoeder was verre van gemakkelijk. De jungleschool bestond nog niet en ze had dan ook geen luiers of andere hulpmiddelen tot haar beschikking.

Jungleschool

De hedendaagse junglescholen zijn apencentra waar weesjes worden voorbereid om terug te gaan naar wilde of halfwilde gebieden. Ze worden aangemoedigd door mensen om nesten te maken, in bomen te klimmen en voedsel te herkennen. Ze leren ook van elkaar en spelen en knuffelen elkaar, omdat de kennis en de warmte van hun moeders zijn gedood door de mens.

Het boek Reflections of Eden van Biruté Galdikas toont de basis voor de oprichting van The Orangutan Foundation International in 1986. Galdikas verklaart dat mensen de plicht hebben om de orang-oetans te redden en te beschermen.

Sommigen doen het direct. Anderen doneren!

Mijn bureau

Mijn Bureau
[1] Biruté Galdikas, Reflections of Eden, Canada (1995) p. 97-98.
[2] Galdikas (1995) p. 376.
[3] Galdikas (1995) p. 208

Living amongst orangutans since 1971

It was 1971 when the young Canadian Biruté Galdikas arrived in Borneo to observe wild orangutans in the forest. The documentary ‘Born to be wild’ (2011) tells us that she still lives there 40 years later, as an adult Bornean orangutan visited her wooden house in the forest like an old friend. The ape took a share of spaghetti out of a plate and they were eating the strings together. Today Biruté works as a tourguide for (small-scale) ecotourism in the same forest. Over the years it seems that her house is transformed into a safety zone where free apes are welcome to come and go and accustomed to human company.

When you read Birutés’ book Reflections of Eden you’ll understand why she’s eating Italian with an ape friend who lives probably most of the time high in the canopy. As a student she only could dream of studying orangutans from a distance, but when she arrived they were coming closer and closer. Let’s take a look how her story began in 1971.

Camp Leaky

At the start of her adventure Biruté Galdikas was accompanied by her then-husband Rod Brindamour and five Indonesian escorts. On the first day the crew entered the dense forest by boat. That night they slept together in a tiny hut. It had been built by hand-loggers and then abandoned about a year earlier. From this spot, Biruté named her study side ‘Camp Leakey’. It was the beginning of living the primative life

The first months, the couple had to be patient. On rare occasions Biruté and Rod spotted orangutans in the forest, but the great apes were almost hidden in the heights of the canopy. They could barely see them and the red apes were always swinging away out of sight. But after a few months they were able to follow an orangutan female with a small ball of orange fuzz on her shoulders, which happened to be a little ape boy. Biruté named them Beth and Bert.

It occurred to her that the mother orangutan may have been observing her for weeks before revealing her presence. It makes you wonder who was leading the actual research here. Biruté wrote down her findings as follows:

After staring at us intently for more than a minute, Beth began to construct a small day nest, bending and twisting branches into a circular platform and covering it with a cushion of leafy twigs. Sitting in her nest, Beth continued to vocalize and shake branches at us. Occasionally she stopped to bend a new branch into her nest. Then, less than fifteen minutes later, she left the day nest and moved slowly on through the trees, continuing to kiss-squeak… Beth fed at five different trees that day, combining fruit and bark. Her infant, Bert, rode on her shoulders, his arms wrapped around her neck like a scarf, never leaving her body… Clearly, our presence annoyed Beth, but she did not let us interrupt her routine. Finally, she constructed a night nest in the top of a tree and went to sleep… I was overjoyed: for the first time I had followed a wild orangutan for an entire day.[1]

After their encounter with the ape-mother and son, Biruté and Rod were able to follow orangutans more regularly. While they were wandering through the forest, it sometimes rained branches, fruit, peels, bark and urine from the canopy. The apes were not really hiding themselves anymore. Usually Biruté and Rod were splitting up at daylight to gather as much as data as possible.

moeder en zoon.JPG

Black chapter

The book is giving a full insight of important things Biruté had learned at the island she once characterized as the Paradise of Eden. But her paradisal dream was heading towards a black chapter when she saw a mother orangutan and her two sons dying of starvation after a season of drought. Biruté and her husband Rod thought it would be best not to intrude on nature. But the incident was upsetting them from the start, and they regretted the choice they made.

Biruté was convinced that this tragedy could be prevented if the forest would not be decimated by loggers. From then on she promised herself that she would help the ape residents who were unnaturally deprived of their habitat. It made Rod more determined to protect the forest the best he could.

The couple didn’t seem afraid of going after the loggers. They were winning some respect from locals. Not because of their environmental cause, but by showing some backbone and knowledge of law. Showing strength was very important in a culture where life itself was not taken for granted and people felt many insecurities.

The tropical forests inhabited by orangutans in Borneo had remained almost untouched through the 1950’s. This changed in the 1960’s, shortly before Biruté arrived. Logging and additional infrastructure opened up dense places where animals could hide themselves. Burité stated:

When I went to Borneo in 1971, I never imagined the wholesale, massive destruction of tropical rain forest and the slaughter of thousands of orangutans that would occur over the next decades in other areas of Borneo and Sumatra. I believed that humans had deprived wildborn captive orangutans of their natural rights, and so humans had an obligation to rescue and protect them – but not at the expense of the wild orangutan population.[2]

As her research progressed, more people were involved in the projects of Camp Leakey. Biruté got help from locals and students from abroad were staying for collecting data and obtaining field experience.

Trimates

Biruté Galdikas was the third pioneer and female researcher to study apes in the wild, under the supervision of the well-known paleo-anthropologist Louis Leakey. And she was just as concerned about the environment as her two colleagues were. Together with Jane Goodall, who was following groups of wild chimpanzees in Tanzania since 1960, and Dian Fossey, who studied mountain gorillas in Rwanda since 1966, they formed the so-called ‘Trimates’.

kleineaap

Motherhood

When Biruté arrived at Borneo she immediately became involved in the rescue and rehabilitation of wild-born orangutans who had been captured by humans. Orangutan-babies were often taken away from their mother’s dead body to keep them as a pets or sell them to circuses, laboratories and even zoos. And she had to figure out for herself what to do with them when there was no orangutan female available to adopt an orphan. The only option was to raise some orphans herself. Because without a mother, the poor little primates would surely die.

I gloried in being a mother to Akmad, Sobiarso, and Sugito. It felt like the role I was born for. In the middle of the forest, in a tiny hut with no electricity or comforts of civilization, I spend all my waking hours mothering, when I was not searching for or observing wild orangutans.[3]

Biruté tells how mothering became even more intense when, about six weeks after his arrival, Sugito discovered her thumb. Because it had the same size as the nipple of a nursing female, all tree orangutans showed some interests in it. But Sugito couldn’t have enough of it, and Biruté compared his habit to that of a chain-smoker. If she would deny him the thumb, he had a fit. She soon learned that it was easier to give him the thumb on demand than to try to ration it. When she withheld his ‘pacifier’, Sugito would scream hysterically nonstop as he destroyed every object within reach.

While orangutan mothers allow their infants to suckle on demand, Biruté was not built for this particular job. It made her thumbs hurt so bad that she frequently wanted to scream in agony when Sugito sucked. Acting as a foster ape mother was far from easy. The jungle school didn’t exist yet and she had no diapers or other tools.

Today

Today’s jungle schools are ape centers where orphans are being prepared to go back to the wild or semi-wild areas. They are encouraged by humans to make nests, climb in trees and recognize the food they can eat. They are also learning from each other and playing and hugging each other, since the knowledge and warmth of their mothers had been killed by mankind.

Like Galdikas said: Humans have an obligation to rescue and protect them!

Some do it directly. Others donate!

The book Reflections of Eden of Biruté Galdikas shows the groundwork for the setting up of The Orangutan Foundation International in 1986.

My desk

[1] Biruté Galdikas, Reflections of Eden, Canada (1995) p. 97-98.
[2] Galdikas (1995) p. 376.
[3] Galdikas (1995) p. 208
%d bloggers liken dit: