Uitgelicht

De moderne orang-oetan zit op Tinder

Touchscreen gemonteerd in een nagemaakte boom. Twee jeugdige orang-oetanmannetjes doen hier een geheugentest, in Zoo Atlanta. Credit: Julia Butler (8 augustus 2013)

In Apenheul wordt momenteel gebouwd aan een stevige tablet, zodat orang-oetans uit het park kunnen tinderen. Voor dit project werkt het park samen met de Universiteit van Leiden.

Voordat deze Tinder app wordt gelanceerd, is vooronderzoek noodzakelijk en participeren apen in psychologische testmethoden. Wanneer zij al swipend foto’s en filmpjes kunnen bekijken van de andere sekse, kan er in de toekomst worden onderzocht of er sprake is van een sterke voorkeur.

Het is te hopen dat het project bij kan dragen tot vruchtbare dierentuindates. Om dit doel te benadrukken is de naam van het project omgedoopt tot ‘Orangutan Partner Preferences’. Zo zou de Tinder app misschien de doorslag kunnen geven wanneer meerdere opties zich aandienen: Zullen we die stoere orang-oetanman uit Berlijn laten komen, of tóch die knapperd uit Barcelona?

Volgens gedragspsychologe Mariska Kret bestaan er wel aannames over de aantrekkingskracht van orang-oetans, maar zijn deze nog niet systematisch onderzocht. Kret coördineert het Tinderonderzoek vanuit de Universiteit van Leiden en is optimistisch over het idee om mensapen uit dierentuinen keuzes voor te leggen. De toegang tot touchscreens juicht zij toe. Daarbij verwijst ze naar Amerikaanse en Aziatische dierentuinen, waarin apen al jarenlang mogelijkheden krijgen om te experimenteren met digitale teken-, muziek- en spelprogramma’s. “De apen vinden het leuk om te doen en gaan uit zichzelf achter een tablet zitten. Ik zie het als een vorm van verrijking”, aldus Kret.

High-tech orang-oetan in Amerikaanse dierentuin. Credit: Smithsonian National Zoo/Flickr

De Amerikaanse dierentuin Milwaukee County Zoo werkt sinds 2011 al met iPads voor orang-oetans. Zo keek het 31-jarige vrouwtje M.J. graag naar beelden van zichzelf en van het mannetje Tom. Daarnaast hield ze van tv-series als ‘Mr. Rogers’ Neighborhood’. Tom was dol op het programma ‘Joy of Painting’. Zwaaiend met een stok in de lucht probeerde hij instructies van Bob Ross op te volgen. Daarnaast waardeerde hij muziek van Vivaldi en Mozart; zij hield meer van jazz.[1]

Hoewel het kunnen uitkiezen van een tv-programma onbeperkt lijkt, biedt een dierenpark minder vrijheid als het aankomt op het kiezen van een partner. Het besluit om koppels samen te brengen, hangt in eerste instantie af van genetische variatie; het streven om de populatie zo gezond mogelijk te houden. Eenvoudig gezegd moeten apenstelletjes zo weinig mogelijk familiebanden met elkaar hebben voor een zo sterk mogelijk nageslacht.

Om de voortplanting in goede banen te leiden, zijn internationale fokprogramma’s opgericht en ligt het eindbesluit bij de coördinator. De directie van een dierentuin heeft daarom weinig te zeggen over de samenstelling van een liefdeskoppel.

Ook de afstand tussen dierentuinen kan een rol spelen om tot de meest praktische partnerkeuze te komen, want vervoer is ingewikkeld en duur: Een orang-oetan uit Singapore kan geen Economy Class ticket kopen voor een passagiersvliegtuig. En wanneer apen elkaar eindelijk ontmoeten in een dierentuin, wordt het spannend of zij daadwerkelijk ‘all the way zullen gaan’ zodat er negen maanden later een kleintje verschijnt. Het Tinderproject zou bij dit laatste obstakel kunnen helpen.

Coördinator Kret: “Je zou de apen twee foto’s kunnen tonen van man A. en man B. Als ze op een foto klikken krijgen ze een filmpje te zien van deze orang-oetan. Een vraag zou kunnen zijn welke man ze uitkiezen en hoelang ze willen kijken naar het filmpje. Daarnaast behoort het gebruik van Skype ook tot de mogelijkheden.”  

De verwachting is dat over vier jaar een proefschrift zal verschijnen over dit project, dat wordt uitgewerkt door gedragspsycholoog Tom Roth. Hij is begonnen met psychologische testmethoden bij orang-oetans, die zich richten op aandacht, geheugen en voorkeuren. Mogelijk werkt hij in de toekomst ook met geur en geluid, waarbij geur is over te brengen via dekens.

Op de langere termijn zouden er fysiologische metingen aan het onderzoek toegevoegd kunnen worden. Thermische camera’s, hartmetingen en huidgeleidingstechnieken behoren tot de mogelijkheden die non-invasief worden toegepast, zodat het de apen niet hindert. In de tussentijd zijn wij uiteraard ontzettend nieuwsgierig naar het lopende proces en toekomstige Tinderkoppels.

Orang-oetanman met wangplaten in Colchester Zoo, England. Credit: Kevin Law from Los Angeles (12 mei 2005)

Wangplaten

Dat de roodharige apen voorkeuren kunnen hebben die sterker zijn dan tralies, kwam vorig jaar aan het licht in het Zwitserse Basel. De elfjarige aap Maja deelde haar verblijf met de veertienjarige Budi, maar was zwanger geworden van de achttienjarige Vendel uit een naastgelegen verblijf. De apen werden gescheiden door een hekwerk en konden dus alleen door dit hek contact hebben gehad. Op de website van de Zwitserse dierentuin staat als verklaring dat Vendel onweerstaanbaar is voor iedere orang-oetanvrouw. Van de drie orang-oetanmannen in de dierentuin is hij een erg dominante man met opvallende wangplaten. De standaard procedure om een DNA-test uit te voeren, wees uit dat Vendel de vader was van het pasgeboren apenmeisje Padma.[2]

Het bestuderen van het effect van wangplaten is waar het Tinder onderzoek in Nederland mee is gestart, omdat hier al sterke aannames over bestaan. Orang-oetan mannen met hoge niveaus testosteron ontwikkelen de grootste wangplaten en zouden volgens observaties het meest in trek zijn bij vrouwen. Maar of de vrouwen letterlijk bezwijken voor wangplaten is daarmee nog niet bewezen.

Bronnen:

1. Milwaukee County Zoo, iPad Enrichment, < http://www.milwaukeezoo.org/conservation/ipad.php >
2. Zoo Basel, A surprising paternity test result, Zoo Basel, 31 Januari 2019. < http://www.zoobasel.ch/en/aktuell/detail.php?NEWSID=1180 >

Uitgelicht

Bitterzoete Valentijnsdag voor bonobo Bili

20190214_0633373297996106680352948.jpg

Er is een reden dat Wereld Bonobo Dag gelijk valt met Valentijn. Bonobo’s hebben de reputatie vredig en zachtaardig te zijn. Toch heerst er niet alleen maar liefde en vrede binnen een gemeenschap. In de dierentuin van Wuppertal is bonobo Bili hevig gewond geraakt door zijn soortgenoten. Bili mist stukken van zijn oor, vinger en teen. Zijn geslachtsorganen zijn ernstig beschadigd.

In 2008 werd Bili geboren in Twycross Zoo in Leicestershire (VK), maar werd helaas afgewezen door zijn moeder. Het aapje verhuisde naar een dierentuin in Frankfurt om verzorgd te worden door een andere bonobo-moeder.

Deze oplossing bleek effectief en alles ging goed met Bili. Volgens de dierentuin waarin hij opgroeide, waren er wel conflicten binnen de groep, maar deze waren nooit extreem gewelddadig. Het behoorde tot het normale gedrag van deze aap. [1] In november 2018 veranderde alles voor Bili. Hij moest zijn groep verlaten en werd overgebracht naar de dierentuin van Wuppertal, om hier te paren voor gezond nageslacht. [2]

Kort na zijn herplaatsing, begon de nachtmerrie voor Bili. Wreder dan ooit werd hij aangepakt door andere bonobo’s, in Wuppertal. [3] De voortdurende aanvallen werden gefilmd en verspreid via social media. Foto’s tonen een depressieve en getraumatiseerde aap met vers bloed tussen zijn zwarte haren.[4] Het gaat nog steeds viraal op Facebook, terwijl een online petitie om Bili naar een apen- opvangcentrum in Wales te brengen, bijna 300.000 handtekeningen heeft bereikt. [5]

De dierentuin van Wuppertal verklaarde dat het EEP het laatste woord heeft over de toekomst van Bili. Het EEP is een project voor het management van bedreigde diersoorten in dierentuinen. Het is een project van de Europese vereniging van dierentuinen en aquaria (EAZA). [6]

Op 11 februari spoorde het apenopvangcentrum in Wales de bezorgde mensen aan om een e-mail te sturen naar EAZA. Kern van deze boodschap was: Bili moet uit het fokprogramma worden gehaald om een vredig leven te kunnen leiden in de opvang. [7] David Wiliams-Mitchell, directeur Communicatie en lidmaatschap van EAZA, reageerde dezelfde dag per e-mail op alle mensen die deze actie hadden ondersteund:

“De EEP commissie adviseerde Bili om naar de dierentuin van Frankfurt te verhuizen [2008] om te worden opgevoed door een bonobo vrouw die voor haar eigen nakomelingen zorgde; deze oplossing bleek effectief in de eerste jaren van zijn leven. Met de veranderende sociale dynamiek waarin Bili opgroeide, besloot het EEP om Bili naar een andere faciliteit te verplaatsen – als hij niet zou verhuizen, zou hij waarschijnlijk een vergelijkbare dynamiek ervaren als in Wuppertal. Na verscheidene jaren van discussie en planning, werd de dierentuin van Wuppertal aangewezen als de beste optie voor Bili, en hij werd daar in november 2018 overgebracht. Bij het nemen van deze beslissing evalueerde het EEP elk van de negen andere EAZA-leden die bonobo’s huisden en bespraken ook een overdracht naar het American Sands Survival Plan (SSP) -programma.” [8]

De EAZA verdedigde hierbij de overplaatsing van Bili naar Wuppertal, maar legde niet uit wat er werd bedoeld met de veranderende sociale dynamiek.

Je kunt je afvragen of de verzwijging van Bili’s plaats in een fokprogramma iets te maken heeft met de twijfelachtige aanname dat de arme bonobo waarschijnlijk hetzelfde tragische lot zou ondergaan als hij in Frankfurt was gebleven.

De lage rang van Bili zou hem kwetsbaar hebben gemaakt. Maar de dierentuin in Frankfurt stelt vast in een verklaring dat de integratie van een jongere niet vergeleken kan worden met een volwassen bonobo, dus evenmin gebeurtenissen rond Bili in Frankfurt en Wuppertal. [9] Afgezien van het feit dat er geen ernstige problemen waren opgetreden in Frankfurt, is het plaatsen van een volwassen bonobo man in een andere gemengde groep altijd riskant. [10]

Wetenschapsjournalist Colin Goldner meent dat de Britse Bili met een heel andere bloedlijn kwam en nooit om genetische redenen Frankfurt had moeten verlaten. En als zijn genen wel problematisch waren geweest, zou hij gesteriliseerd kunnen worden. Maar dat is precies waar het om gaat: Bili is uit de groep van Frankfurt gehaald omdat ze een vruchtbaar mannetje nodig hadden in Wuppertal. [11] Dat is wat EAZA niet duidelijk heeft gemaakt in de respons.

Mama Bonobo

Er is geen twijfel over het belang van een moeder in een matriarchale bonobogroep. Het probleem van Bili wordt uitgelegd in dezelfde e-mail van EAZA:

“De overdracht van jonge mannetjes zonder hun moeder is geen gemakkelijk proces; in het wild, vertrouwen bonobo mannetjes sterk op de sociale status en steun van hun moeder. Het EEP wil daarom, indien nodig, jonge mannen overbrengen samen met hun moeders of andere vertrouwde groepsleden, om ervoor te zorgen dat zij onder de bescherming van de moeder blijven. Vanwege de omstandigheden rond zijn geboorte en zijn jonge leven was dit niet mogelijk voor Bili. De EEP en de dierentuin van Wuppertal hebben maatregelen genomen om het risico voor hem van andere dieren te verminderen tijdens het lange en gevoelige proces om te integreren in een nieuwe groep.
Ondanks hun vreedzame imago, kunnen bonobo’s ernstige verwondingen toebrengen. Zowel in het wild als in dierentuinen komen vrouwelijke aanvallen op mannen meer voor dan enig ander type. Vrouwelijke bonobo’s zullen vaak coalities vormen tegen mannen, en mannen zonder moeder in de groep zijn typische slachtoffers. Met bonobos gaan de meeste kennismakingen aanvankelijk heel soepel, maar vaak na een paar weken, beginnen sociale relaties zich te ontwikkelen en worden allianties gevormd. Het is een dynamisch systeem dat van de ene dag op de andere kan veranderen. Hoewel agressie bij primaten vaak spectaculair is, is het belangrijker om te letten op wat er na een gevecht gebeurt. Hoewel er agressie is opgetreden tijdens de introductie van Bili, hebben gedragsobservaties ook aangetoond dat verzoening ook heeft plaatsgevonden, en bepaalde apen in zijn nieuwe groep zijn ook begonnen Bili te beschermen tegen de aanvallen.
In de tussentijd zal EEP deze introductie blijven volgen en als er onvoldoende vooruitgang is, zal het stappen ondernemen om alternatieve oplossingen te vinden, waaronder de mogelijke overdracht van meer sociaal flexibele dieren naar andere faciliteiten binnen het EEP.” [12]

protesten

Hoewel de EAZA optimistisch is over mogelijke positieve ontwikkelingen, houden actievoerders het welzijn van Bili nauwlettend in de gaten. Vandaag, op Valentijns- en Wereld Bonobo-dag, geeft de apenopvang in Wales (WAMS) een gedeeltelijk geruststellende update op Facebook:

Ze hebben hem uit de groep gehaald op een moment dat hij niet werd aangevallen, waar we natuurlijk blij om zijn. Wuppertal Zoo staat nu onder de microscoop, ze weten dat de wereld toekijkt. [13]

20190214_2029535368331649218835259.jpg

Om hun standpunt te verduidelijken, haalde de WAMS apenopvang er een verklaring bij van professor Volker Sommer. Deze hoogleraar Evolutionaire Antropologie wijst erop dat het risico op verwonding van bonobo mannetjes (dat ook in het wild voorkomt) in gevangenschap wordt verergerd:

“Ten eerste. In tegenstelling tot hoe het in het wild gebeurt, is het niet ongebruikelijk dat mannetjes die in gevangenschap worden gehouden, worden overgebracht naar een andere groep. Maar dat is precies het tegenovergestelde van de natuurlijke situatie. Dit komt doordat mannetjes in het veld “philopatrisch” zijn, dat wil zeggen, ze blijven bij hun soortgenoten in hun geboortegroep, terwijl de vrouwtjes emigreren. Daarom zijn bonobo mannetjes min of meer nauw verwant aan de andere mannen van hun eigen groep – genetische banden die de individuele bonobo man enige bescherming bieden tegen agressie. Nog belangrijker is dat zonen vaak worden beschermd door hun machtige moeders.
Ten tweede. Tot voor kort was het gebruikelijk om een enkele bonobo-mannetjes op te sluiten met een groep vrouwtjes – een precaire en gevaarlijke situatie voor de geïsoleerde man. De kunstmatige vorming van dergelijke “haremgroepen” is ook het tegenovergestelde van de situatie in het wild, omdat hier de apen leven in gemengde samenlevingen. Dat zoölogische biologen dit lang bekende feit graag negeren, weerspiegelt een macho-mentale houding – zoölogen willen graag denken in het traditionele schema van de ‘alfa-aap’, die de baas is over verschillende vrouwtjes. In plaats daarvan wordt de vermeende sterke man slecht behandeld door de zogenaamd zwakke vrouwtjes.
Ten derde. In het wild kunnen aangevallen dieren ontsnappen totdat ze uit het zicht zijn. Zij rennen over de grond en langs de takken. Zij grijpen alle mogelijkheden aan, totdat de ernst van de situatie is afgenomen. Gevangen dieren hebben deze mogelijkheid niet, en zijn overgeleverd aan confrontatie met de agressors. Deze omstandigheden weerspiegelen de wrede realiteit van een dierentuin, waar uiterst gevoelige wezens levenslang worden opgesloten, alleen maar om er plezier aan te beleven.
Trouwens, dit heeft niets te maken met de bescherming van de natuur of van bedreigde soorten; nooit was of zal een bonobo worden vrijgelaten uit een Duitse dierentuin in de wildernis. Dat zou onzin zijn, omdat honderden bonobo’s die verjaagd zijn uit hun bosrijke geboorteland, in detentiecentra verblijven in Afrika. Dus als ‘vrijgave’ in het geding komt, zouden dit de eerste kandidaten zijn. En niet de gevangenen van Wuppertal.
De dierentuin Wuppertal heeft in het verleden al negatieve koppen gemaakt met betrekking tot de apen. Het management was toen noch vandaag klaar om op kritiek te reageren.” [14]

Met de voortdurende onenigheid over het lot van bonobo Bili, raakt het debat in verhitte toestand. De dierentuin van Wuppertal verspreidde folders met de boodschap dat de apenopvang van Wales niets weet over apen. Maar WAMS bijt terug in een verklaring waarin ze zich zeer kritisch uitlaten over de omstandigheden van de dierentuin, met een symbolische foto en de opmerking dat het groen aan de verkeerde kant van het glas staat:  

wupperzoo

“We hebben een vergunning en in tegenstelling tot de dierentuin van Wuppertal hebben onze apen allemaal buitenterreinen en zijn er geen in fokprogramma’s die meer dieren naar een leven van gevangenschap sturen. Ze leven ook niet alsof ze in een etalage staan van een winkelketen. Je ziet [op de foto] dat al het groen aan de verkeerde kant van het glas zit, waar de mensen van kunnen genieten. Terwijl aan de andere kant alle apen zijn, waar beton ligt en een paar dode boomstronken!” [15]

Het zal interessant zijn om te zien wat Europese dierentuinen en fokprogramma’s in de toekomst gaan doen met dergelijke incidenten.
Zullen zij als eerste naar buiten treden, eerlijk zijn over problemen die zich voordoen met mensapen,  en tijdig ingrijpen, of zullen ze wachten tot het volgende protest waardoor hun reputatie nog verder in gevaar komt?

Gelukkig worden veel dierentuinen groener en geven ze hun dieren meer ruimte dan voorheen. Als bezoekers kunnen we hen stimuleren om zo progressief mogelijk te zijn en meer op nationale parken te lijken. Maar zolang dieren gevangen worden gehouden door mensen, zijn we verantwoordelijk voor hen en moeten we niet wegkijken als ze lijden. Transparantie is essentieel.

Bronvermelding:

  1. Frankfurter Neue Presse, Fall Bili eskaliert weiter: Morddrohungen gegen den Wuppertaler Zoodirektor (13 februari 2019)
  2. Westdeutsche Zeitung, Affenjunge Bili: Tierschützer werfen Wuppertaler Zoo “katastrophales Fehlverhalten” vor (22 januari 2019) Het doel om Bili naar Wuppertal te halen was om zich voort te laten planten, zoals bevestigd werd door directeur Arne Lawrenz van de dierentuin van Wuppertal.
  3. Colin Goldner, Vom leiden eines kleinen Affen, Humanistischer Pressedienst (8 febr. 2019).
  4. Stern TV, Schwierige Integratie: Wie geht es Affe Bili inzwischen? (13 febr. 2019)
  5. Het Wales Ape and Monkey Sanctuary is gespecialiseerd in de rehabilitatie van geconfisqueerde apen uit circussen, dierentuinen, farmaceutische laboratoria of privé-entertainment. WAMS had aangeboden om Bili naar het VK te brengen. Maar hun aanbod werd geweigerd.
  6. De Bonobo EEP (European Endangered Species Programmes) beheert de voortplanting van bonobo’s in leden-dierentuinen van EAZA (Europese vereniging van dierentuinen en aquaria) om een genetisch en demografisch gezonde populatie te verzekeren.
  7. The Wales Ape and monkey Sanctuary Facebook-pagina (10 feb. 2019)
  8. EAZA, Reactie op vragen over het welzijn van bonobo’s in Wuppertal Zoo, Duitsland (11 februari 2019)
  9. Frankfurter Neue Presse, Fall Bili (13 feb 2019)
  10. Colin Goldner, Vom leiden (8 feb. 2019)
  11. Idem.
  12. EAZA Reactie op vragen over het welzijn van bonobo’s in Wuppertal Zoo, Duitsland (11 februari 2019)
  13. Facebook-pagina van Wales Ape and Monkey Sanctuary (14 februari 2019)
  14. Prof. Volker Sommer,prof. Volker Sommer over de situatie van Bonobo Bili in Zoo Wuppertal (Duitse / Engelse versie) (10 februari 2019); Prof. Volker Sommer over de situatie van Bonobo Bili in Zoo Wuppertal (Duitse versie) (9 feb 2019)
  15. Wales Ape and Monkey Sanctuary, Facebook-pagina (13 februari 2019)

Emotionele dieren in de industrie: Wat nu!?

Primatoloog Frans de Waal laat niets heel van de mythe dat dieren uitsluitend handelen vanuit hun instinct: Dieren zijn gevoelige wezens met emoties en geen voorgeprogrammeerde automaten. In een uitverkochte zaal van Burgers’ Zoo hield hij op 19 juni een lezing over zijn bestseller ‘Mama’s laatste omhelzing’.

Waarom lijkt de boodschap van De Waal zo’n doorbraak te zijn? Iedere hondenbezitter zal toch weten dat haar vierpotige familielid net als andere gezinsleden emoties ervaart, gevoelig is en een eigen karakter heeft?  De presentatie van De Waal over dit onderwerp werd aangekondigd door zijn vroegere professor Jan van Hooff. Met trots vertelde primatoloog Van Hooff dat zijn oud-leerling een pionier is in onderzoek naar harmonieuze dierenrelaties. Hij verklaarde dat dit een omslag teweeg heeft gebracht in ons denken over diergedrag.

Na de lezing stonden bezoekers in de rij voor een handtekening van Frans de Waal.

Van Hooff, zelf te bewonderen in een YouTube video waarin hij emotioneel afscheid neemt van de stervende chimpansee Mama, verscheen op 23 mei samen met De Waal in de talkshow van Jeroen Pauw.  Hierin werd geconstateerd dat dieren net als mensen door een heftig rouwproces kunnen gaan. Er werd een fragment vertoond van een moederchimpansee die 21 dagen lang haar dode baby met zich meedroeg omdat ze geen afscheid kon nemen. Pas toen het lijkje duidelijk in staat van ontbinding verkeerde, werd het afscheid definitief.

Vleesindustrie

Jeroen Pauw noemde de veeteelt, waarin levende jonge dieren worden weggenomen bij hun moeder vandaan: ,,Zou emotie ook hier een rol kunnen spelen?’’ ,,Absoluut, zei De Waal, het is helemaal niet beperkt tot apen of je hond thuis. Het geldt ook voor de varkens en de koeien. Ik vind dat we onze houding tegenover de intensieve veehouderij moeten veranderen. Al het onderzoek wat we nu doen naar emotie en intelligentie van dieren heeft consequenties.’’

In een tijd waarin de verontwaardiging en boosheid toeneemt over het lot van miljoenen dieren in de vleesindustrie, is de belangstelling voor het boek ‘Mama’s laatste omhelzing’ misschien wel begrijpelijk. Naast confronterende woorden over onze vleescultuur, biedt het voornamelijk vermakelijke anekdotes die de mens evengoed van z’n voetstuk stoot.    

Frans de Waal laat overeenkomsten zien.

Neurowetenschap

Wat is de overeenkomst tussen een hond die zijn voedselbak hoort rammelen en een zakenman die een bonus in het vooruitzicht wordt gesteld?  Er is geen beter meetbaar antwoord dan dat hetzelfde hersendeel, de nucleus caudatus, in beide gevallen oplicht. Het kost wat moeite om een hond te trainen om stil te kunnen liggen in een hersenscanner, maar het is duidelijk dat de moderne neurowetenschap mensen en de dieren steeds dichter bij elkaar brengt en een scherp dualisme uitsluit. Toch is het juist de moderne wetenschap die dit dualisme zonder bewijs decennialang in stand hield.

Zelfs in de 21e eeuw werd psychobioloog en neurowetenschapper Jaak Panksepp (1942-2017) bespot toen hij beweerde dat ratten net als mensen kunnen lachen. Hij constateerde dat ratten het fijn vinden om gekieteld te worden door menselijke vingers en zelfs terugkomen voor meer. Hierbij laten de ratten piepjes horen, veelal buiten het menselijke gehoor, en maken zij kleine dartelende bewegingen. Deze vreugdesprongetjes zijn volgens De Waal typerend voor alle spelende zoogdieren en horen bij spelgedrag.

Maar ook angst is waar te nemen bij knaagdieren. Samengeknepen ogen, opgezette wangen en platte oren laten dit zien. Verdwijnt deze angst, dan staan de oortjes ontspannen en kleuren ze roze. Onderzoek wijst uit dat een rat liever bij een afbeelding zit van een ontspannen soortgenoot dan een afbeelding van een rat met een gepijnigd gezichtje, wat aangeeft dat zij zich bewust zijn van elkaars gemoedstoestand. De Waal heeft aangetoond dat woelmuisjes elkaar al vlooiend kunnen troosten.

Knaagdieren worden vaak gebruikt in de neurowetenschap, omdat ze met hun kleine lijfjes makkelijk in een hersenscanner geplaatst kunnen worden. Zo zijn er behandelingen van fobieën bij mensen ontwikkeld dankzij onderzoek naar de amygdala van ratten.  Dit zijn twee amandelvormige hersengebiedjes die betrokken zijn bij de opslag van informatie met betrekking tot emotionele gebeurtenissen.

Dierproeven

Maar hoe denkt De Waal zelf over de ethiek van dierproeven? Deze vraag werd na afloop van zijn presentatie gesteld vanuit het publiek. De Waal: ,,Ik heb mijn hele leven gewerkt op primatencentra, maar ik vind dat ze het niet altijd goed doen. Zelf werk ik op een veldstation waar makaken en chimpansees in groepen leven in de buitenlucht. Jammer genoeg zijn er heel veel plekken waar apen eenzaam in hokjes zitten en daar ben ik fel tegen gekant. Tegenwoordig worden er in de Verenigde Staten geen chimpansees meer gebruikt voor invasieve biomedische procedures. Makaken worden echter nog volop gebruikt voor biomedisch onderzoek, net als in Nederland. Ik ben van mening dat er op een andere manier gewerkt moet worden. Je hoeft ze niet in een stoel te zetten met elektrodes in de hersenen en het is nergens voor nodig om ze te isoleren. Het kan allemaal verkleind worden met implantaties bij apen die vrij in groepsverband leven. Daarnaast moeten we de proeven meer gaan beperken. Maar je kunt het niet zomaar afschaffen, omdat er niet altijd alternatieven bestaan.’’ De Waal noemt de ontwikkeling van ebola- en zika vaccinaties als voorbeeld, omdat het anders nooit zo snel succesvol op de markt kon worden gebracht en er mensenlevens op het spel stonden.

Er zaten geen makaken in de zaal die hiertegen konden protesteren. Toch weten we van apen dat ongelijke behandeling gevoelig ligt. Het kapucijnaapje dat beloond werd met een komkommer in plaats van een druif ging helemaal door het lint. De mensen in de zaal moesten hartelijk lachen om dit experiment dat tijdens de lezing werd vertoond op groot scherm. Wellicht begrijpen wij maar al te goed hoe het aapje zich voelde.

Orang-oetans gaan wild bij opening Apenheul

Op vrijdag 29 maart ging Apenheul voor het eerst open. De orang-oetans waren te zien in hun binnenverblijf. Zij konden niet naar buiten, omdat het water rondom hun eilandjes nog te laag stond om bezoekers bij ze vandaan te houden (of andersom😉).   

Twee orang-oetan moeders waren vrolijk aan het spelen. Zij speelden met elkaar, hun eigen jong én met het jong van de ander!

Heerlijk spelen!

Zoals bovenstaande foto laat zien, werd de 9-jarige zoon van moeder Wattana apart gezet. Hij was te wild geworden. Beteuterd keek hij toe vanachter de scheidingswand. Zijn naam is Kawan en altijd dol op spelen. In onderstaand filmpje zie je Kawan naar het raam toelopen (na 25 seconden) om te kijken naar zijn speelkameraden. Deze semi-solitaire apen houden wel degelijk van gezelschap en een dolletje.

Lekker slingeren: Voorbeeld doet volgen!

Het enthousiasme zit duidelijk in de familie: Moeder Wattana en haar jongste zoontje Baju doen niets liever dan wild met elkaar over de vloer rollen.

Maar Kawan begint een leeftijd te naderen waarop een mannetjes orang-oetan van nature zijn moeder verlaat en een nieuw leven start.

Apenheul-bioloog Thomas Bionda bevestigt dat Kawan in de nabije toekomst zijn moeder en broertje zal verlaten. Hij legt uit dat hij als adolescent soms de baas probeert te spelen over zijn moeder en dat de relatie op den duur onhoudbaar zal zijn.  Of zo’n scheiding veel verdriet teweegbrengt, durft hij niet vast te stellen. Bij uit elkaar gaande mensapen in het verleden vonden er nooit opmerkelijke veranderingen plaats qua gedrag. Ook het eetgedrag bleef bij deze apen onveranderd. Dit zijn belangrijke indicatoren dat het emotioneel goed gaat.

Ik ben benieuwd hoe lang Kawan nog te zien zal zijn in Apenheul. In Europa wordt het voortplantingsprogramma van orang-oetans gecoördineerd vanuit de dierentuin in Münster. Apenheul zal dus weinig te zeggen hebben over de dierentuin waar Kawan zijn eerste date zal hebben. Wel is zeker dat het een dierenpark zal zijn waarin de bewoners goed worden verzorgd.

Vanaf 6 april is Apenheul iedere dag geopend en moet je maar eens opletten wie er aan het spelen zijn. De orang-oetans vermaken zich prima met de natuurlijke inrichting van hun leefgebied, maar een beetje technologie wekt ook nieuwsgierigheid.

Avondlezing over aapjes in Burgers’ Zoo was succes.

Een mooiere weg naar het conferentiecentrum van Burgers’ Zoo is ondenkbaar: De kas Burgers’ Bush leidt er met kronkelweggetjes naartoe. Hier vliegen vleermuizen vrij rond en kruipen reptielen over de groene rotsen.

Burgers’ Bush overdag (2018)
Burgers’ Bush in de avond (2018)

Maar als je tijdens een lezing op de voorste rij wilt zitten, kun je beter bijtijds doorlopen naar de zaalingang. Op het moment dat er een medewerker met dienblad bij de entree gaat staan, is het signaal gegeven en stormt iedereen met grote passen naar binnen, ongeacht leeftijd.

Afgelopen woensdag zat de zaal vol toen er een lezing werd gehouden over doodshoofdaapjes. Deze grappige diertjes komen binnen korte tijd naar Burgers’ Zoo en krijgen hier een gloednieuw verblijf.

Twee medewerkers van Apenheul waren op deze avond uitgenodigd om te spreken. Zij vertelden enthousiast over de brutale doodshoofdaapjes in hun eigen park, waar er meer dan honderd van loslopen. De aapjes planten zich goed voort; medewerkers sluiten weddenschappen af over de datum waarop een jong ter wereld komt. Baby’s zijn groot in verhouding met hun moeder. Zo kunnen zij zich direct stevig vastklemmen op haar rug.

Wilma Oosterwijk (links) en Ingrid Schouw (rechts) vertellen over doodshoofdaapjes in Apenheul

Apencrash

Omdat de piepjonge aapjes de wereld willen verkennen en moeders graag genieten van hun me-time, belanden de jonge aapjes vanaf twee maanden oud nog wel eens in apencrèches tussen het struikgewas, waar ze met elkaar kunnen springen en klauteren. Een apentante houdt gewoonlijk een oogje in het zeil. Deze oppas kan niet voorkomen dat de aapjes nog wel eens van de boomtakken afrollen en met hun kin op de grond belanden. Daar treffen de verzorgers van Apenheul nog wel eens flinke bulten aan. Vandaar dat de apencrèche ook wel apencrash wordt genoemd.

Veluws’ Madagaskar

Na de pauze vertelde ontwerper Stef van Campen over de nieuwe verblijven die gebouwd worden in Burgers’ Zoo. De doodshoofdaapjes vormen samen met neusberen een eigen ‘Zuid-Amerikaans jungledorpje’, maar dan wel met bomen en planten die goed gedijen in Nederland.

Ook de maki’s krijgen een nieuw verblijf, evenals de stokstaartjes en pinguïns. Van Campen liet zien wat voor uitdaging het is om bezoekers van de Veluwe in de Madagaskar sferen van de maki’s te slingeren. Het is nog even wachten, maar spoedig kunnen bezoekers met eigen ogen het eindresultaat bewonderen.

Presentatie van Stef van Campen
Maki’s in Apenheul (2018)

The modern orangutan uses Tinder

Typical toys for ape enclosures in European zoos are not that innovative: they consist of ropes for climbing and wafer-thin wood strips where they can wrap themselves in, so that they can hide. Tumbling around in this yellow soft mass of ribbons, they seem to enjoy the simple way of life. Should they ask for more?

It’s a well-known fact that great apes get along well with computers when they get the chance. But it seems to be nonexistent on the priority list of the zoos in Europe. Maybe this is changing, starting with an initiative in the Netherlands, where a robust tablet is being built at Apenheul. The strong exterior of the tablet protects the technology inside against the wild antics of the apes!

What will their reaction be, when they finally get the opportunity to play with an app akin to Tinder, which is currently being developed specifically for orangutans? Preliminary research is required before the app is launched.

In Zoo Atlanta is een touchscreen gemonteerd in een nagemaakte grote boom. Fotocredits: Julia Butler (8 augustus 2013)
Two juvenile male orangutans take a memory test using a touchscreen embedded in a faux tree. Credit: Julia Butler  (August 8, 2013)

In Apenheul orangutans participate in psychological testing to find methods of measuring their emotions and preferences. These findings can be useful when the apes are swiping photos and videos of the opposite sex.

The researchers are hoping that the project can contribute to fertile zoo dates. To emphasize this goal, the name of the project has been renamed ‘Orangutan Partner Preferences’.

For example, the ‘Tinder’ app might be decisive when several options present themselves: Shall we welcome that big tough orangutan man from Berlin, or can we expect the handsome ape man from Barcelona to be more successful with this ape lady?

Behavioral psychologist Mariska Kret coordinates this research from the University of Leiden and is optimistic about the idea to submit choices to great apes. She welcomes access to touch screens, referring to American and Asian zoos where apes have years of experience playing computer games. Whether it’s drawing, puzzling or making digital music. ‘The apes are using it voluntary and enjoying it. I see it as a form of enrichment’, Kret says.

High tech orangutan in American zoo. Credit: Smithsonian NationalZoo / Flickr

The orangutans of American Milwaukee County Zoo are playing with iPads since 2011. The 31-year-old female M.J. favored images of herself and loved pictures of Tom, a male orangutan at the same zoo. She was also enthusiastic about the television series of Mr. Rogers’ Neighborhood. Tom loved the program Joy of Painting. Waving a stick in the air, he tried to follow Bob Ross’ instructions. He appreciated music from Vivaldi and Mozart, she was fond of jazz. [1]

Although the choices for television programmes are almost limitless, a zoo doesn’t have many options for choosing a real mate. The decision to bring couples together depends initially on genetic variation; a tactic to keep the population as healthy as possible. Simply put, ape couples should have as few family ties as possible for the strongest possible offspring. To steer propagation in the right direction, international breeding programs have been established and the final decision lies with the coordinator. Therefore, the management of a zoo has little to say about the composition of a love couple.

The distance between zoos can also play a role in making the most practical choice for a partner, because transport is complicated and expensive. An orangutan from Singapore cannot simply buy an Economy Class ticket for a passenger plane. When the apes finally do meet in an enclosure, it’s still unsure if they go ‘all the way’, so that a little one might appear nine months later. The ‘Tinder’ project could help with this last obstacle.

According to Kret, there are assumptions about the attractiveness of orangutans, but they have not yet been systematically investigated. Kret: ‘You could show a female orangutan two photos, male A. and male B. If they click on a photo, they will see a video of that orangutan. It will be interesting to see which man they will choose and how long they want to watch the video. In addition, the use of Skype is also possible.’

A published dissertation on this subject is expected within four years, being worked out by behavioral psychologist Tom Roth. He started with psychological testing methods with orangutans, which focus on attention, memory and preferences. He may also work with odors and sounds in the future, whereby odor can be transferred via blankets.

In the long term, physiological measurements could be added to the study. Thermal cameras, heart and skin measurements are amongst the possibilities that can be applied non-invasive, so that it doesn’t hinder the apes.

Cheek plates

That the red-haired apes can have preferences stronger than bars, was revealed last year in Basel, Switzerland. The eleven-year-old orangutan Maja shared her stay with fourteen-year-old Budi. But she became pregnant with eighteen-year-old Vendel from a neighboring residence. The apes were separated by a fence and could only have had contact through the fence. The Swiss Zoo website states that Vendel is irresistible to every orangutan female. Of the three orangutan men in the zoo, he is very dominant with striking cheek plates. The standard procedure of taking a DNA test, revealed to everyone’s surprise that Vendel was the father of the newborn girl Padma, instead of Budi. [2]

Studying the effect of cheek plates is how the ‘Tinder’ study in the Netherlands started out with, because there are strong assumptions about this. Orangutan men with high levels of testosterone develop the largest cheek plates and are said to be the most popular amongst females. But it is not yet proven whether the women literally succumb to cheek plates. In addition to findings like these, we are very curious about the first ‘Tinder’ couples in the future.

Sources: 1. Milwaukee County Zoo, iPad Enrichment, <www.milwaukeezoo.org/conservation/ipad.php> 2. Zoo Basel, A surprising paternity test result, Zoo Basel, 31 January 2019. <www.zoobasel.ch/en/aktuell/detail.php?NEWSID=1180>

Bittersweet Valentine for bonobo Bili

Not always love and peace

Bonobos are having a reputation for being peaceful and gentle. There’s a reason that February 14 is World Bonobo Day, at Valentine’s! But sadly there are exceptions. In the zoo of Wuppertal, bonobo Bili has been seriously injured by his kind. Bili is missing pieces of his ear, finger and toe and his genitals are severely damaged.

In 2008 Bili was born at Twycross Zoo in Leicestershire (UK), but he was rejected by his mother. He was moved to Frankfurt to be fostered by a female who was caring for her own offspring. This solution proved effective and everything went well with Bili. The zoo in Frankfurt explained that there were conflicts in his community, but these belonged to the normal behavioral repertoire of these highly social apes. No extremely violent attacks were reported in the first ten years of Bili’s life.[1] In November 2018 he was taken out of his community and transferred to Wuppertal Zoo. The reason was to provide for offspring in the new group, as it was confirmed by Wuppertal Zoo director Arne Lawrenz.[2] Sadly, soon after the transition, Bili’s nightmare began, because he was being viciously attacked by the other bonobos in Wuppertal.[3]

The ongoing bullying of Bili was filmed and spread across social media. Photos showed a depressed and traumatized ape with fresh blood between his black hair.[4] It still goes viral on social media, while an online petition to bring him to a sanctuary in Wales is almost reaching 300.000 signatures. [5] Because of the public outcry, Wuppertal Zoo explained that the EEP (European Endangered Species Programmes) would have the final say about Bili. The EEP operates as a project of the EAZA (European Association of Zoos and Aquaria).[6]

That’s why, at February 11, the Wales Ape and Monkey Sanctuary urged people to send an email to EAZA. Core of this message was: Bili should be allowed to retire from the breeding program and live a life of peace and quiet. [7] David Wiliams-Mitchell, Director of Communications and Membership of EAZA, responded the same day by email to all the people who joined this action:

The EEP Species Committee recommended for Bili to move to Frankfurt zoo to be fostered by a female caring for her own offspring; this solution proved effective over the first years of his life. However, with changing social dynamics as Bili grew up, the EEP made the decision to relocate Bili to another facility – had he not move, it is likely that he would be experiencing a similar dynamic to that at Wuppertal. After several years of discussion and planning, Wuppertal zoo was identified as the best option for Bili, and he was transferred there in November 2018. In making this decision, the EEP evaluated each of the nine other EAZA Members that house bonobos and also discussed a transfer to the American Species Survival Plan (SSP) Programme. [8]

He was defending Bili’s transfer, but failed to explain what he meant with changing social dynamics.

You may wonder if the concealment of Bili’s place in a breeding program has anything to do with the dubious statement that the poor bonobo would likely experienced the same tragic fate if he had stayed in Frankfurt.

His lower rank would have made him vulnerable. But the zoo in Frankfurt states that one can not compare the integration of a juvenile with that of an adult male and therefore the events around Bili in Frankfurt and Wuppertal are different. [9] Apart from the fact that no serious problems had occurred in Frankfurt, putting an adult bonobo man in a strange mixed gender group is always known as risky. [10]

Science journalist Colin Goldner claims that the British Bili came with a very different bloodline and never should have left Frankfurt for genetic reasons. And if his genes would be problematic, he could be sterilized. But that’s exactly the point: Bili was taken out of the Frankfurt group because they wanted to have a new “breeding male” in Wuppertal.[11] That’s what EAZA failed to make public in their defending statement about their decision.

Mama Bonobo

There’s no question about the importance of a mother in a matriarchal bonobo group. The core of Bili’s problem is well explained in the same email from EAZA:

The Bonobo EEP is clear that transfer of young males without their mother is not an easy process; in the wild, bonobo males rely heavily on the social standing and support of their mother. The EEP therefore aims, if necessary, to transfer young males along with their mothers or other familiar group members, to ensure that they remain under maternal protection. Due to the circumstances surrounding his birth and young life this has not been possible with Bili. The EEP and Wuppertal zoo have taken measures to reduce the risk to him from other animals during the long and delicate process of introducing him to a new group. Despite their peaceful public image, bonobos can inflict serious wounds. Both in the wild and in zoos female attacks on males occur more than any other type. Female bonobos will often form coalitions against males, and males without a mother in the group are typical victims. Introductions in apes can be a lengthy process. With bonobos most introductions initially go very smoothly but often after a few weeks, social relationships begin to develop and alliances are formed. It is a dynamic system that can change from one day to the next. While aggression in primates is often spectacular, it is more important to look for what happens after a fight, and whether the bonobos also make up after the aggression. While aggression has happened during the introduction of Bili, behavioural observations have also shown that reconciliation has also occurred, and certain individuals in his new group have also begun to protect Bili against the attacks… In the meantime, the EEP will continue to monitor this introduction and if there is no sufficient progress, will undertake steps to find alternative solutions, including the possible transfer of more socially flexible animals to other facilities within the EEP. [12]

Protests

While the EAZA is optimistic about possible developments which could lead to the integration of Bili in the group, protesters are keeping a close watch on his wellbeing. Today, at Valentine’s & World Bonobo-day, the ape sanctuary (WAMS) gives a partially reassuring update on Facebook:

They have taken him out of the group and at the moment he isn’t under attack, which of course, we are happy about. Wuppertal Zoo is under the microscope now, they know the world is watching. [13]

To clarify their argument, the ape sanctuary translated a statement of Professor Volker Sommer. This professor of Evolutionary Anthropology is pointing out that the risk of injury to bonobo males, which also exists in the field, is exacerbated in captivity:

First. In contrast to the field, it is not uncommon that males held captive are transferred to another group. But that is the exact opposite of the natural situation. Because in the field males are “philopatrisch”, that is, they stay with their mates in their birth group, while the females emigrate. Therefore, bonobo males are more or less closely related to the other males of their own group – genetic ties that give the individual bonobo man at least some protection against aggression. More importantly, sons are often screened by their powerful mothers. – Secondly. Until recently, it was common zoo practice to lock up a single bonobo male with a group of females – a precarious and dangerous situation for the isolated man. The artificial formation of such “harem groups” is also the opposite of the open field situation, because here the apes live in many-male-many-female societies. That zoological garden biologists like to ignore this long-known fact reflects a macho mental attitude – zoologists like to think in the traditional scheme of the “alpha ape”, who is the boss of several females, and will somehow bite through … Instead it comes vice versa – and the allegedly strong man is badly treated by the supposedly weak women.– Third. In the field, attacked animals can escape until they are out of sight, across the ground and through the branches, an option that they often realize, until the situation has eased. Imprisoned animals do not have the opportunity, but are at the mercy of confronting the aggressors.
These circumstances reflect the cruel reality of a zoo, where highly sensitive creatures are kept lifelong, just so we can delight in them. By the way, this has nothing to do with nature or species protection; never was or will a bonobo be released from a German zoo into the wilderness. That would be nonsense, because there are hundreds of uprooted bonobos who were deprived of their forest homeland, in Africa in detention centers. So, if “release” comes into question, then these would be the first candidates. And not the prisoners of Wuppertal.
The Zoo Wuppertal has already made negative headlines in the past concerning the apes. The management was neither then nor today ready to respond to criticism. [14]

With the ongoing disagreement about the fate of bonobo Bili, the debate is getting heated. The Wuppertal Zoo was spreading leaflets with the message that the Wales Sanctuary knows nothing about apes and monkeys. But WAMS bites back in a statement in which they were very critical about the conditions of the zoo, with a symbolic photo and the remark that the greenery was on the wrong side of the glass.

wupperzoo

We have a license and unlike Wuppertal Zoo our apes and monkeys all have outside areas and all are rescued and none are in breeding programs, consigning more animals to a life of captivity. Neither do they live as if they are in a shop window in a mall. You will notice all the greenery is on the wrong side of the glass, there for the humans to enjoy. While on the other side all the apes have is concrete and a few dead tree stumps! [15]

It will be interesting to see what the European zoos and breeding programs are going to do with incidents like these. Will they come to the public first and be honest about issues with animals (apes in particular), or will they wait for the next possible protest to come and face grassroot organisations? Luckily, many zoos are getting greener and giving their animals more space than before.
As visitors we can encourage them to be as progressive as possible and looking more like national parks. But as long as animals are held captive by humans, we are responsible for them and shouldn’t look away when they suffer. Transparency is essential.

Sources:

  1. Frankfurter Neue Presse, Fall Bili eskaliert weiter: Morddrohungen gegen den Wuppertaler Zoodirektor (13 Feb 2019)
  2. Westdeutsche Zeitung, Affenjunge Bili: Tierschützer werfen Wuppertaler Zoo „katastrophales Fehlverhalten“ vor (22 Jan 2019)
  3. Colin Goldner, Vom leiden eines kleinen Affen, Humanistischer Pressedienst (8 Feb. 2019).
  4. Stern TV, Schwierige Integration: Wie geht es Affe Bili inzwischen? (13 Feb. 2019)
  5. The Wales Ape and Monkey Sanctuary is specialized in the rehabilitation of confiscated monkeys from circuses, zoos, pharmaceutical laboratories or private entertainment. WAMS had offered to take Bili to the UK. But their offer got refused.
  6. The Bonobo EEP (European Endangered Species Programmes) scientifically manages bonobos in EAZA (European Association of Zoos and Aquaria) member zoos to ensure a genetically and demographically healthy population.
  7. The Wales Ape and monkey Sanctuary Facebook Page (10 Feb. 2019)
  8. EAZA Response to inquiries about the welfare of bonobos at Wuppertal Zoo, Germany (11 Feb 2019)
  9. Frankfurter Neue Presse (13 Feb 2019)
  10. Colin Goldner (8 Feb. 2019)
  11. Idem.
  12. EAZA Response to inquiries about the welfare of bonobos at Wuppertal Zoo, Germany (11 Feb 2019)
  13. Wales Ape and Monkey Sanctuary Facebook Page (14 Feb 2019)
  14. Prof. Volker Sommer, Prof. Volker Sommer about Bonobo Bili’s situation in Zoo Wuppertal (German/English versions) (10 Feb 2019); Prof. Volker Sommer about Bonobo Bili’s situation in Zoo Wuppertal (German version) (9 Feb 2019)
  15. Wales Ape and Monkey Sanctuary, Facebook Page (13 Feb 2019)

Leven tussen orang-oetans sinds 1971

In 1971 vertrok de jonge Canadese Biruté Galdikas naar het regenwoud van Borneo om wilde orang-oetans te bestuderen. De documentaire Born to be wild (2011) laat zien dat zij decennia later nog altijd verknocht is aan deze plaats en vrienden voor het leven heeft gemaakt.
Zo komt er op klaarlichte dag een volwassen Borneose orang-oetanvrouw bij haar buurten. De aap gaat ontspannen op haar veranda zitten en samen eten ze van een bord spaghetti. Tegenwoordig is Biruté nog steeds actief in het regenwoud, onder andere als reisgids voor (kleinschalig) ecotoerisme. Haar thuis is een veilige haven waar apen komen en gaan en gewend zijn aan menselijk gezelschap.

Wanneer je Birutés boek Reflections of Eden leest, is het plaatje van een Italiaans diner met een aapvriendin beter te begrijpen. Als student kon Biruté er alleen maar van dromen om orang-oetans van een afstand te bestuderen. Maar eenmaal gevestigd als onderzoeker in Borneo, kwamen de apen steeds dichterbij. De reden hiervoor was helaas minder leuk: De verdwijning van steeds grotere stukken regenwoud zorgde ervoor dat de apen steeds beter zichtbaar werden. Maar laten we eerst teruggaan naar hoe haar verhaal begon in 1971.

Camp Leaky

Aan het begin van haar avontuur werd Biruté Galdikas vergezeld door haar toenmalige echtgenoot Rod Brindamour en vijf Indonesische begeleiders. Zij voeren per boot het dichte oerwoud in. De eerste nacht nacht sliepen zij in een hut, gebouwd door houthakkers die deze plaats een jaar eerder hadden verlaten. Hier vestigde Biruté haar studieplek en noemde het ‘Camp Leakey’. Een nieuwe primitieve manier van leven diende zich aan. Zonder elektriciteit of andere luxe moesten ze zien te overleven in een vochtig klimaat waar malaria en andere gevaren op de loer lagen. Maar ze waren jong en voelden zich sterk.

Biruté en Rod moesten veel geduld hebben. Op zeldzame momenten zagen zij orang-oetans in de hoogtes van de bomen. Maar de apen slingerden altijd gauw weer uit het zicht. Pas na een paar maanden was het stel in staat om een orang-oetanvrouw te volgen. Zij zagen dat de aap een oranje pluizige bol meedroeg op haar schouders, wat een babyaapje bleek te zijn. Biruté noemde de moeder Beth en de kleine jongen Bert. Ze bedacht zich dat de moederorang-oetan haar waarschijnlijk al weken aan het observeren was, alvorens ze zich had laten zien. Je kunt jezelf afvragen wie het onderzoek hier nu eigenlijk aan het leiden was, de aap of de mens. Biruté omschreef de situatie als volgt:

Nadat ze ons langer dan een minuut aandachtig had aangekeken, begon Beth een nestje te bouwen door takken om te buigen in een cirkelvormig platform, en dit vervolgens te bedekken met met een kussen van takken met bladeren. Vanuit haar nest liet ze kuspiepend geluid horen en schudde ze takken naar ons. Af en toe stopte ze om een nieuwe tak in haar nest om te kunnen buigen. Nog geen kwartier later verliet ze haar dagnest en bewoog ze langzaam door de bomen. Ze bleef kuspiepen met haar mond… Beth voedde zich die dag met vijf verschillende bomen en combineerde fruit met schors. Haar kind, Bert, werd meegenomen op haar schouders. Zijn armen waren om haar hals gewikkeld als een sjaal, nooit haar lichaam verlatend. Het is duidelijk dat onze aanwezigheid Beth irriteerde, maar ze liet ons haar routine niet onderbreken. Uiteindelijk bouwde ze een nachtnest in de top van een boom en ging slapen. Ik was dolgelukkig: Voor het eerst had ik een wilde orang-oetan een hele dag gevolgd. [1]

Na deze eerste echte ontmoeting, waren Biruté en Rod opeens in staat om regelmatig orang-oetans te volgen. Terwijl ze door het regenwoud slenterden, regende het soms takken, fruit, schillen, schors en urine vanuit het hoge bladerdak. Het leek erop dat de apen ervoor gekozen hadden om zichzelf niet meer te verbergen.  Biruté en Rod gingen vaak ieder hun eigen weg, met als doel om zoveel mogelijk data te verzamelen.

Zwart hoofdstuk

Het boek geeft een volledig zicht over belangrijke inzichten die Biruté had opgedaan op het eiland dat zij ooit omschreef als het paradijs van Eden. Maar helaas bereikte haar avontuur een zwart hoofdstuk toen ze zag hoe een moederorang-oetan en haar twee zoons omkwamen van de honger. Biruté en Rod kozen ervoor om niet in te grijpen en zagen hoe de apen langzaam aan het aftakelen waren. Maar het incident maakte hen van meet af aan van streek en ze hadden spijt van de keuze die ze hadden gemaakt.

Biruté was ervan overtuigd dat deze tragedie voorkomen had kunnen worden als het regenwoud niet steeds gekapt werd. Vanaf dit trieste moment beloofde ze zichzelf dat ze de apen actief zou helpen wanneer zij in nood verkeerden, omdat zij op onnatuurlijke wijze beroofd werden van hun leefgebied. Het maakte Rod meer vastbesloten om het oerwoud zo goed mogelijk te beschermen.

Het paar leek niet bang om achter de houthakkers aan te gaan. Met hun optreden wonnen zij respect van de lokale bevolking. Niet vanwege hun inzet voor het milieu, maar door het tonen van ruggengraat en het gebruik van hun kennis van de wet tijdens discussies. Het tonen van kracht was heel belangrijk in een cultuur waarin het leven niet als vanzelfsprekend werd gezien. Wanneer een persoon uit een gemeenschap plotseling stierf, hadden dorpsgenoten soms geen idee wat hiervan de oorzaak was en dit schiep veel onzekerheid. Door een tekort aan vitaminerijke voeding en een gebrek aan medische hulp konden ziektes al gauw bedreigend zijn.

Vernietiging van het regenwoud

Het tropische regenwoud van Borneo was in de jaren vijftig vrijwel onaangetast gebleven. Dit veranderde in de jaren zestig, kort voordat Biruté arriveerde. Door houtkap en extra infrastructuur werden de voorheen ontoegankelijke plaatsen geopend zodat dieren zich minder goed konden verbergen. Burité verklaarde:

Toen ik in 1971 naar Borneo ging, had ik nooit gedacht aan de massale vernietiging van tropisch regenwoud of aan de slachting van duizenden orang-oetans in de decennia die volgden. Ik geloofde dat mensen de gevangen orang-oetans van hun natuurlijke rechten hadden beroofd en daarom hadden mensen de plicht hen te redden en te beschermen. [2]

Naarmate haar onderzoek vorderde, raakten steeds meer mensen betrokken bij de projecten van Camp Leakey. Biruté kreeg hulp van de lokale bevolking en van studenten uit het buitenland die overkwamen om data te verzamelen en veldervaring op te doen.

Trimates

Biruté Galdikas was de derde pionierster en vrouwelijke onderzoeker om apen in het wild te bestuderen, onder supervisie van de bekende paleo-antropoloog Louis Leakey. Samen met Jane Goodall, die sinds 1960 groepen wilde chimpansees in Tanzania volgde, en Dian Fossey, die sinds 1966 berggorilla’s in Rwanda bestudeerde, stonden de drie vrouwen bekend als de ‘Trimates’. Hoewel zij het veld werden ingestuurd om data te verzamelen, groeiden zij uit tot beschermers van de natuur en voorvechters van het voortbestaan van de apen.

Moederschap

Toen Biruté aankwam op Borneo raakte ze onmiddellijk betrokken bij de redding en rehabilitatie van orang-oetans in het wild die door de mens waren gevangengenomen. Orang-oetanbaby’s werden weggehaald bij hun vermoorde moeders om ze als huisdier te houden of om ze te verkopen aan circussen, laboratoria en zelfs aan dierentuinen. Samen met haar man, probeerde Biruté deze aapjes te redden. 

Wanneer een weesje door Rod en Biruté werd bevrijd, moest Biruté zelf uitvinden wat ermee te doen. Idealiter nam een orang-oetanvrouwtje uit het wild de taak op zich om een aapje te adopteren. Maar als deze niet beschikbaar was, moest Biruté het balletje oranje pluis zelf opvoeden en voorbereiden op een leven in het wild. Zonder moeder zouden deze arme primaten zeker sterven.

Ik voelde mij vereerd om een moeder te zijn voor Akmad, Sobiarso en Sugito. Het voelde als de rol waarvoor ik was geboren. In het midden van het bos, in een kleine hut zonder elektriciteit of comfort van beschaving, bracht ik mijn wakkere uren door met moederen. [3]

Biruté schrijft hoe het moederschap nog intenser werd toen Sugito, ongeveer zes weken na zijn aankomst, haar duim ontdekte. Omdat het dezelfde grootte had als de tepel van een zogende orang-oetanvrouw, vertoonden alle kleine aapjes enige interesse. Maar Sugito kon er niet genoeg van krijgen en Biruté vergeleek zijn gewoonte met die van een kettingroker. Als ze hem de duim zou ontzeggen, brak de hel los. Ze ontdekte al snel dat het gemakkelijker was om hem op verzoek de duim te geven dan om te proberen het te rantsoeneren. Toen ze zijn ‘fopspeen’ onthield, begon Sugito hysterisch te gillen terwijl hij elk voorwerp binnen bereik vernielde.

Hoewel gewone orang-oetanmoeders hun zuigelingen op aanvraag laten zuigen, was Biruté niet gebouwd voor deze taak. Haar duimen deden zo ontzettend pijn. Vaak kon ze het wel uitschreeuwen als Sugito zoog. Het optreden als pleegmoeder was verre van gemakkelijk. De jungleschool bestond nog niet en ze had dan ook geen luiers of andere hulpmiddelen tot haar beschikking.

Jungleschool

De hedendaagse junglescholen zijn apencentra waar weesaapjes worden voorbereid om terug te gaan naar de wilde natuur.  In de verschillende klassen waar de apen worden ingedeeld, leren zij in van mensen hoe ze in het oerwoud nesten kunnen maken en aan voedsel kunnen komen. Ook worden zij gestimuleerd om te klimmen. De apen spelen en knuffelen veel met elkaar en worden vaak met een hele koppel rondgereden in kruiwagens. Achter deze kruiwagens vol schattigheid, schuilt helaas de wrede werkelijkheid. Je mag aannemen dat al hun moeders gedood zijn door de mens. 

Het boek Reflections of Eden van Biruté Galdikas toont de basis voor de oprichting van The Orangutan Foundation International in 1986. Galdikas verklaart dat mensen de plicht hebben om de orang-oetans te redden en te beschermen. 

Sommigen doen het direct. Anderen doneren

Mijn bureau

Mijn Bureau
[1] Biruté Galdikas, Reflections of Eden, Canada (1995) p. 97-98.
[2] Galdikas (1995) p. 376.
[3] Galdikas (1995) p. 208

Living amongst orangutans since 1971

It was 1971 when the young Canadian Biruté Galdikas arrived in Borneo to observe wild orangutans in the forest. The documentary ‘Born to be wild’ (2011) tells us that she still lives there 40 years later, as an adult Bornean orangutan visited her wooden house in the forest like an old friend. The ape took a share of spaghetti out of a plate and they were eating the strings together. Today Biruté works as a tourguide for (small-scale) ecotourism in the same forest. Over the years it seems that her house is transformed into a safety zone where free apes are welcome to come and go and accustomed to human company.

When you read Birutés’ book Reflections of Eden you’ll understand why she’s eating Italian with an ape friend who lives probably most of the time high in the canopy. As a student she only could dream of studying orangutans from a distance, but when she arrived they were coming closer and closer. Let’s take a look how her story began in 1971.

Camp Leaky

At the start of her adventure Biruté Galdikas was accompanied by her then-husband Rod Brindamour and five Indonesian escorts. On the first day the crew entered the dense forest by boat. That night they slept together in a tiny hut. It had been built by hand-loggers and then abandoned about a year earlier. From this spot, Biruté named her study side ‘Camp Leakey’. It was the beginning of living the primative life

The first months, the couple had to be patient. On rare occasions Biruté and Rod spotted orangutans in the forest, but the great apes were almost hidden in the heights of the canopy. They could barely see them and the red apes were always swinging away out of sight. But after a few months they were able to follow an orangutan female with a small ball of orange fuzz on her shoulders, which happened to be a little ape boy. Biruté named them Beth and Bert.

It occurred to her that the mother orangutan may have been observing her for weeks before revealing her presence. It makes you wonder who was leading the actual research here. Biruté wrote down her findings as follows:

After staring at us intently for more than a minute, Beth began to construct a small day nest, bending and twisting branches into a circular platform and covering it with a cushion of leafy twigs. Sitting in her nest, Beth continued to vocalize and shake branches at us. Occasionally she stopped to bend a new branch into her nest. Then, less than fifteen minutes later, she left the day nest and moved slowly on through the trees, continuing to kiss-squeak… Beth fed at five different trees that day, combining fruit and bark. Her infant, Bert, rode on her shoulders, his arms wrapped around her neck like a scarf, never leaving her body… Clearly, our presence annoyed Beth, but she did not let us interrupt her routine. Finally, she constructed a night nest in the top of a tree and went to sleep… I was overjoyed: for the first time I had followed a wild orangutan for an entire day.[1]

After their encounter with the ape-mother and son, Biruté and Rod were able to follow orangutans more regularly. While they were wandering through the forest, it sometimes rained branches, fruit, peels, bark and urine from the canopy. The apes were not really hiding themselves anymore. Usually Biruté and Rod were splitting up at daylight to gather as much as data as possible.

moeder en zoon

Black chapter

The book is giving a full insight of important things Biruté had learned at the island she once characterized as the Paradise of Eden. But her paradisal dream was heading towards a black chapter when she saw a mother orangutan and her two sons dying of starvation after a season of drought. Biruté and her husband Rod thought it would be best not to intrude on nature. But the incident was upsetting them from the start, and they regretted the choice they made.

Biruté was convinced that this tragedy could be prevented if the forest would not be decimated by loggers. From then on she promised herself that she would help the ape residents who were unnaturally deprived of their habitat. It made Rod more determined to protect the forest the best he could.

The couple didn’t seem afraid of going after the loggers. They were winning some respect from locals. Not because of their environmental cause, but by showing some backbone and knowledge of law. Showing strength was very important in a culture where life itself was not taken for granted and people felt many insecurities.

The tropical forests inhabited by orangutans in Borneo had remained almost untouched through the 1950’s. This changed in the 1960’s, shortly before Biruté arrived. Logging and additional infrastructure opened up dense places where animals could hide themselves. Burité stated:

When I went to Borneo in 1971, I never imagined the wholesale, massive destruction of tropical rain forest and the slaughter of thousands of orangutans that would occur over the next decades in other areas of Borneo and Sumatra. I believed that humans had deprived wildborn captive orangutans of their natural rights, and so humans had an obligation to rescue and protect them – but not at the expense of the wild orangutan population.[2]

As her research progressed, more people were involved in the projects of Camp Leakey. Biruté got help from locals and students from abroad were staying for collecting data and obtaining field experience.

Trimates

Biruté Galdikas was the third pioneer and female researcher to study apes in the wild, under the supervision of the well-known paleo-anthropologist Louis Leakey. And she was just as concerned about the environment as her two colleagues were. Together with Jane Goodall, who was following groups of wild chimpanzees in Tanzania since 1960, and Dian Fossey, who studied mountain gorillas in Rwanda since 1966, they formed the so-called ‘Trimates’.

kleineaap

Motherhood

When Biruté arrived at Borneo she immediately became involved in the rescue and rehabilitation of wildborn orangutans who had been captured by humans. Orangutan-babies were often taken away from their mother’s dead body to keep them as a pets or sell them to circuses, laboratories and even zoos. And she had to figure out for herself what to do with them when there was no orangutan female available to adopt an orphan. The only option was to raise some orphans herself. Because without a mother, the poor little primates would surely die.

I gloried in being a mother to Akmad, Sobiarso, and Sugito. It felt like the role I was born for. In the middle of the forest, in a tiny hut with no electricity or comforts of civilization, I spend all my waking hours mothering, when I was not searching for or observing wild orangutans.[3]

Biruté tells how mothering became even more intense when, about six weeks after his arrival, Sugito discovered her thumb. Because it had the same size as the nipple of a nursing female, all tree orangutans showed some interests in it. But Sugito couldn’t have enough of it, and Biruté compared his habit to that of a chain-smoker. If she would deny him the thumb, he had a fit. She soon learned that it was easier to give him the thumb on demand than to try to ration it. When she withheld his ‘pacifier’, Sugito would scream hysterically nonstop as he destroyed every object within reach.

While orangutan mothers allow their infants to suckle on demand, Biruté was not built for this particular job. It made her thumbs hurt so bad that she frequently wanted to scream in agony when Sugito sucked. Acting as a foster ape mother was far from easy. The jungle school didn’t exist yet and she had no diapers or other tools.

Today

Today’s jungle schools are ape centers where orphans are being prepared to go back to the wild or semi-wild areas. They are encouraged by humans to make nests, climb in trees and recognize the food they can eat. They are also learning from each other and playing and hugging each other, since the knowledge and warmth of their mothers had been killed by mankind.

Like Galdikas said: Humans have an obligation to rescue and protect them!

Some do it directly. Others donate!

The book Reflections of Eden of Biruté Galdikas shows the groundwork for the setting up of The Orangutan Foundation International in 1986.

My desk
[1] Biruté Galdikas, Reflections of Eden, Canada (1995) p. 97-98.
[2] Galdikas (1995) p. 376.
[3] Galdikas (1995) p. 208

%d bloggers liken dit: