Leven tussen orang-oetans sinds 1971

In 1971 vertrok de jonge Canadese Biruté Galdikas naar het regenwoud van Borneo om wilde orang-oetans te bestuderen. De documentaire Born to be wild (2011) laat zien dat zij decennia later nog altijd verknocht is aan deze plaats en vrienden voor het leven heeft gemaakt.
Zo komt er op klaarlichte dag een volwassen Borneose orang-oetanvrouw bij haar buurten. De aap gaat ontspannen op haar veranda zitten en samen eten ze van een bord spaghetti. Tegenwoordig is Biruté nog steeds actief in het regenwoud, onder andere als reisgids voor (kleinschalig) ecotoerisme. Haar thuis is een veilige haven waar apen komen en gaan en gewend zijn aan menselijk gezelschap.

Wanneer je Birutés boek Reflections of Eden leest, is het plaatje van een Italiaans diner met een aapvriendin beter te begrijpen. Als student kon Biruté er alleen maar van dromen om orang-oetans van een afstand te bestuderen. Maar eenmaal in Borneo, kwamen de apen steeds dichterbij. Laten we eens bekijken hoe haar verhaal begon in 1971.

Camp Leaky

Aan het begin van haar avontuur werd Biruté Galdikas vergezeld door haar toenmalige echtgenoot Rod Brindamour en vijf Indonesische begeleiders. Op de eerste dag voeren zij per boot het dichte oerwoud in. Die nacht sliepen zij in een hut, gebouwd door handhouthakkers die deze plaats een jaar eerder hadden verlaten. Hier vestigde Biruté haar studieplek en noemde het ‘Camp Leakey’. Een nieuwe primitieve manier van leven diende zich aan. Zonder elektriciteit of andere luxe moesten ze zien te overleven in een vochtig klimaat waar malaria en andere gevaren op de loer lagen. Maar ze waren jong en voelden zich sterk.

In het begin moesten ze geduld hebben. Op zeldzame momenten zagen Biruté en Rod de orang-oetans in de hoogtes van de bomen. Maar de apen slingerden altijd gauw weer uit het zicht. Pas na een paar maanden was het stel in staat om een orang-oetanvrouw te volgen. Zij zagen dat de aap een oranje pluizige bol meedroeg op haar schouders, wat een babyaapje bleek te zijn. Biruté noemde de moeder Beth en de kleine jongen Bert. Ze bedacht zich dat de moederorang-oetan haar waarschijnlijk al weken aan het observeren was, alvorens ze zich had laten zien. Je kunt jezelf afvragen wie het onderzoek hier nu eigenlijk aan het leiden was. Was het de orang-oetan of de mens? Biruté omschreef de situatie als volgt:

Nadat ze ons langer dan een minuut aandachtig had aangekeken, begon Beth een nestje te bouwen door takken om te buigen in een cirkelvormig platform, en dit vervolgens te bedekken met met een kussen van takken met bladeren. Vanuit haar nest liet ze kuspiepend geluid horen en schudde ze takken naar ons. Af en toe stopte ze om een nieuwe tak in haar nest om te kunnen buigen. Nog geen kwartier later verliet ze haar dagnest en bewoog ze langzaam door de bomen. Ze bleef kuspiepen met haar mond… Beth voedde zich die dag met vijf verschillende bomen en combineerde fruit met schors. Haar kind, Bert, werd meegenomen op haar schouders. Zijn armen waren om haar hals gewikkeld als een sjaal, nooit haar lichaam verlatend. Het is duidelijk dat onze aanwezigheid Beth irriteerde, maar ze liet ons haar routine niet onderbreken. Uiteindelijk bouwde ze een nachtnest in de top van een boom en ging slapen. Ik was dolgelukkig: Voor het eerst had ik een wilde orang-oetan een hele dag gevolgd. [1]

Na de ontmoeting met de aapmoeder en zoon, waren Biruté en Rod opeens in staat om regelmatig orang-oetans te volgen. Terwijl ze door het regenwoud slenterden, regende het soms takken, fruit, schillen, schors en urine vanuit het hoge bladerdak. Het leek erop dat de apen ervoor gekozen hadden om zichzelf niet meer te verbergen. Meestal splitsten Biruté en Rod zich overdag op, met het doel om zoveel mogelijk data te verzamelen.

Moeder Wattana en Zoon Kawan, in Apenheul, 23 oktober 2018 Credits: Irene van der Eijk

Zwart hoofdstuk

Het boek geeft een volledig zicht over belangrijke inzichten die Biruté had opgedaan op het eiland dat zij ooit omschreef als het paradijs van Eden. Maar helaas bereikte haar avontuur een zwart hoofdstuk toen ze zag hoe een moederorang-oetan en haar twee zoons omkwamen van de honger. Biruté en Rod kozen ervoor om niet in te grijpen en zagen hoe de apen langzaam aan het aftakelen waren. Maar het incident maakte hen van meet af aan van streek en ze hadden spijt van de keuze die ze hadden gemaakt.

Biruté was ervan overtuigd dat deze tragedie voorkomen had kunnen worden als het regenwoud niet steeds gekapt werd. Vanaf dit trieste moment beloofde ze zichzelf dat ze de apen actief zou helpen wanneer zij in nood verkeerden, omdat zij op onnatuurlijke wijze beroofd werden van hun leefgebied. Het maakte Rod meer vastbesloten om het oerwoud zo goed mogelijk te beschermen.

Het paar leek niet bang om achter de houthakkers aan te gaan. Met hun optreden wonnen zij respect van de lokale bevolking. Niet vanwege hun inzet voor het milieu, maar door het tonen van ruggengraat en het gebruik van hun kennis van de wet tijdens discussies. Het tonen van kracht was heel belangrijk in een cultuur waarin het leven niet als vanzelfsprekend werd gezien. Wanneer een persoon uit een gemeenschap plotseling stierf, hadden dorpsgenoten soms geen idee wat hiervan de oorzaak was en dit schiep veel onzekerheid. Door een tekort aan vitaminerijke voeding en een gebrek aan medische hulp konden ziektes al gauw bedreigend zijn.

Vernietiging van het regenwoud

Het tropische regenwoud van Borneo was in de jaren vijftig vrijwel onaangetast gebleven. Dit veranderde in de jaren zestig, kort voordat Biruté arriveerde. Door houtkap en extra infrastructuur werden de voorheen ontoegankelijke plaatsen geopend zodat dieren zich minder goed konden verbergen. Burité verklaarde:

Toen ik in 1971 naar Borneo ging, had ik nooit gedacht aan de massale vernietiging van tropisch regenwoud of aan de slachting van duizenden orang-oetans in de decennia die volgden. Ik geloofde dat mensen de gevangen orang-oetans van hun natuurlijke rechten hadden beroofd en daarom hadden mensen de plicht hen te redden en te beschermen. [2]

Naarmate haar onderzoek vorderde, raakten steeds meer mensen betrokken bij de projecten van Camp Leakey. Biruté kreeg hulp van de lokale bevolking en van studenten uit het buitenland die overkwamen om data te verzamelen en veldervaring op te doen.

Trimates

Biruté Galdikas was de derde pionierster en vrouwelijke onderzoeker om apen in het wild te bestuderen, onder supervisie van de bekende paleo-antropoloog Louis Leakey. Samen met Jane Goodall, die sinds 1960 groepen wilde chimpansees in Tanzania volgde, en Dian Fossey, die sinds 1966 berggorilla’s in Rwanda bestudeerde, stonden de drie vrouwen bekend als de ‘Trimates’. Hoewel zij het veld werden ingestuurd om data te verzamelen, groeiden zij uit tot beschermers van de natuur en voorvechters van het voortbestaan van de apen.

Kleine Indah in Apenheul, 24 oktober 2018. Credits: Irene van der Eijk

Moederschap

Toen Biruté aankwam op Borneo raakte ze onmiddellijk betrokken bij de redding en rehabilitatie van orang-oetans in het wild die door de mens waren gevangengenomen. Orang-oetanbaby’s werden weggehaald bij hun vermoordde moeders om ze als huisdier te houden of om ze te verkopen aan circussen, laboratoria en zelfs aan dierentuinen.

Wanneer een weesje door Rod en Biruté werd bevrijd, moest Biruté zelf uitvinden wat ermee te doen. Idealiter nam een orang-oetanvrouwtje uit het wild de taak op zich om een aapje te adopteren. Maar als deze niet beschikbaar was, moest Biruté het balletje oranje pluis zelf opvoeden en voorbereiden op een leven in het wild. Zonder moeder zouden deze arme primaten zeker sterven.

Ik voelde mij vereerd om een moeder te zijn voor Akmad, Sobiarso en Sugito. Het voelde als de rol waarvoor ik was geboren. In het midden van het bos, in een kleine hut zonder elektriciteit of comfort van beschaving, bracht ik mijn wakkere uren door met moederen. [3]

Biruté vertelt hoe het moederschap nog intenser werd toen Sugito, ongeveer zes weken na zijn aankomst, haar duim ontdekte. Omdat het dezelfde grootte had als de tepel van een zogende orang-oetanvrouw, vertoonden alle kleine aapjes enige interesse. Maar Sugito kon er niet genoeg van krijgen en Biruté vergeleek zijn gewoonte met die van een kettingroker. Als ze hem de duim zou ontzeggen, brak de hel los. Ze ontdekte al snel dat het gemakkelijker was om hem op verzoek de duim te geven dan om te proberen het te rantsoeneren. Toen ze zijn ‘fopspeen’ onthield, begon Sugito hysterisch te gillen terwijl hij elk voorwerp binnen bereik vernietigde.

Hoewel gewone orang-oetanmoeders hun zuigelingen op aanvraag laten zuigen, was Biruté niet gebouwd voor deze taak. Haar duimen deden zo ontzettend pijn dat ze het vaak wilde uitschreeuwen als Sugito zoog. Het optreden als pleegmoeder was verre van gemakkelijk. De jungleschool bestond nog niet en ze had dan ook geen luiers of andere hulpmiddelen tot haar beschikking.

Jungleschool

De hedendaagse junglescholen zijn apencentra waar weesjes worden voorbereid om terug te gaan naar wilde of halfwilde gebieden. Ze worden aangemoedigd door mensen om nesten te maken, in bomen te klimmen en voedsel te herkennen. Ze leren ook van elkaar en spelen en knuffelen elkaar, omdat de kennis en de warmte van hun moeders zijn gedood door de mens.

Het boek Reflections of Eden van Biruté Galdikas toont de basis voor de oprichting van The Orangutan Foundation International in 1986. Galdikas verklaart dat mensen de plicht hebben om de orang-oetans te redden en te beschermen.

Sommigen doen het direct. Anderen doneren!

Mijn bureau

Mijn Bureau
[1] Biruté Galdikas, Reflections of Eden, Canada (1995) p. 97-98.
[2] Galdikas (1995) p. 376.
[3] Galdikas (1995) p. 208

Gepubliceerd door Irene van der Eijk

I'm primate and love nature

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: